De 20 boeken die ons denken veranderden

The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order

Onlangs presenteerden wij de bundel De twintig boeken die ons denken veranderden in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Rutger van der Hoeven hield een pleidooi voor het belang van Samuel Huntingtons The Clash of Civilizations.

In de bundel De 20 boeken die ons denken veranderden komen veel grote vragen voorbij voor de comfortabele intellectueel om te overpeinzen; of we niet te veel plezier hebben of te graag mooi willen zijn, bijvoorbeeld. Niet onbelangrijk in dat rijtje is een vraag die de Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington zich stelde in The Clash of Civilizations: de vraag waarom mensen oorlog voeren.

Een bedrieglijk eenvoudige vraag, met een heel lastig antwoord, als je dat in een paar woorden wil krijgen. Een oud en wat mij betreft tamelijk overtuigend idee is dat mannen oorlog voeren omdat ze dat leuk vinden. ‘War is that mad game the world loves to play’, schreef Jonathan Swift bijvoorbeeld een paar eeuwen geleden, en iemand als de militair historicus Martin van Creveld schrijft dat nog steeds. Maar dat is inmiddels een bijna ongepaste gedachte en in ieder geval politiek incorrecte opvatting geworden.

Het lijkt ook een achterhaald idee, want veldtochten waren de afgelopen tweehonderd jaar niet meer de guilty pleasures van koningen en andere krijgsheren met een dure titel: die waren vooral het werk van natiestaten. En met die natiestaten kwamen er ook nieuwe theorieën op die verklaarden waarom die staten met elkaar concurreerden en botsten; oftewel, een theorie die verklaarde waarom de wereld in elkaar steekt zoals ze doet. Het bekendste idee verklaarde de wereld vanuit ideologie – oftewel: oorlog werd veroorzaakt door nationalisme, communisme, kapitalisme en dergelijke – terwijl politicologen een hele gospel opbouwden rond het idee dat natiestaten oorlog voeren omdat ze op zoek zijn naar veiligheid en overleving. Et voilà: daarmee hebben we de wereld verklaard: die draait om staten en hun concurrentie.

Maar goed, politicologen mochten dergelijke theorieën even belangrijk en universeel toepasbaar vinden als de wetten van Newton, in de grotere wereld vonden steeds minder mensen in de jaren negentig dat ideologie of overlevingsstrijd tussen natiestaten een goede verklaring bood voor wat zij dagelijks lazen in hun kranten en zagen op het avondjournaal. De jaren negentig waren voor veel mensen vooral verwarrend. Het begon met een bevrijding van de oliebronnen van Koeweit, die we moesten zien als het begin van de Nieuwe Wereldorde. Maar in plaats van orde zagen we het ineenzakken van Somalië, de genocide in Rwanda, eindeloos geweld in Algerije, in Liberia, Georgië, Sierra Leone, Afghanistan, Congo, Tsjetsjenië en ga zo maar door. Maar het meest verwarrend voor het westerse publiek waren de burgeroorlogen in voormalig Joegoslavië.

Dag na dag kwamen hier haarscherpe beelden binnen van een land op een flinke dag rijden dat zichzelf vernietigde. Foto’s van sniper alley, van kapotgeschoten gebouwen, van de Miss Sarajevo Under Siege-verkiezing en dagelijkse videoverslagen uit het belegerde Sarajevo lieten mensen meekijken bij een burgeroorlog onder mensen die onverteerbaar veel op ons leken. De grote theorieën leken niet eens in de buurt te komen van een verklaring waarom buren elkaar van de ene op de andere dag begonnen te vermoorden, waarom de Serviërs steun kregen uit Moskou, de Bosniërs uit de Arabische wereld, en Kroatië uit West-Europa. Foto’s uit het gevangenenkamp Omarska boden tijdelijk houvast: die deden zoveel denken aan concentratiekampen uit de Tweede Wereldoorlog dat een Goed-versus-Kwaad-verhaal uitgerold kon worden, maar de werkelijkheid bleek al snel veel ingewikkelder dan dat. De Grote Theorieën stonden met lege handen.

In dat gat stapte een soort beroepsquerulant uit het gilde van Amerikaanse politicologen, de Harvard-hoogleraar Samuel Huntington. Het betrof hier een man die volgens zijn latere in memoriam in The Guardian al decennia controversiële ideeën rondstrooide als confetti. En inderdaad had hij al in de jaren vijftig de loftrompet gestoken over het Duitse leger, in de jaren zestig ontwikkelingslanden aangeraden om democratie nog even uit te stellen, in de jaren zeventig raadde hij Brazilië aan om nog even een dictatuur te blijven en de VS om de democratie wat in te perken, in de jaren tachtig adviseerde hij Zuid-Afrika om niet te snel de apartheidsstaat op te heffen. Allemaal heel erg wetenschappelijk en rationeel onderbouwd, maar ook duidelijk bedoeld om aandacht te genereren en mensen te prikkelen door tegen de controverse aan te schuren.

Ook met zijn artikel uit 1993 en zijn boek uit 1996 was hij daarop uit. The Clash of Civilizations heette het, eerst met en toen zonder vraagteken. Want de clash voltrok zich voor het oog van de wereld, vond Huntington. ‘De oorlog in Bosnië is een zoveelste bloedige episode in een voortdurende botsing der beschavingen’, schreef hij bijvoorbeeld. Bosnië was voor Huntington een illustratie van een nog dieper liggende structuur in wereldzaken dan de verdeling van de wereld in staten: namelijk de verdeling van de wereld in culturen.

En het ging van tamelijk dik hout. De wereld bestond volgens Huntington uit zeven culturen: de westerse, de Latijns-Amerikaanse, de islamitische, en de orthodoxe beschaving, en de Afrikaanse, boeddhistische en Japanse. Daar paste alles onder (behalve Suriname, trouwens, een van de drie landen in de wereld die multicultureel waren in Huntingtons plaatje). In een notendop adviseerde Huntington om allianties en bondgenootschappen langs die lijnen te laten lopen, want de conflicten van de toekomst zouden op de ‘breukvlakken’ plaatsvinden.

Ik zal een lang verhaal kort maken met de constatering dat Huntington de controverse kreeg waar hij op uit was. Hij kreeg een hele berg mensen over zich heen: mensen die meenden dat de wereld integreerde en dat alles om economie ging draaien; mensen die hem een reactionaire opvatting vonden hebben over cultuur en individuen degradeerde tot willoze slaven van hun achtergrond; mensen die vonden dat hij opriep tot oneindig onbegrip, wantrouwen en vijandschap tegen China en vooral de islam – want het was vooral de islam die in het boek als onverzoenbaar tegenover het Westen werd geplaatst.

Maar het is hier mijn taak om het op te nemen voor het boek dat ik introduceer en dat wil ik best doen. Want bij al zijn tekortkomingen is het basisidee van The Clash of Civilizations volgens mij heel nuttig, vooral in de wereld van machtsanalyse waar Huntington zich in bewoog. Namelijk de erkenning dat de werkelijkheid van internationale zaken, van internationaal verkeer, de werkelijkheid van de wereld, niet alleen wordt bepaald door macht van staten en grote ideologieën, maar ook door de passies en overtuigingen van mensen. Door hun religie, hun waarden en de grotere gemeenschap, de imagined community, waar ze zich verbonden aan voelen, en tegenover welke vijand ze die plaatsen. En grappig genoeg realiseerde ik me deze week dat ik het voor de tweede keer opneem voor Huntington: dat deed ik ook al in een heel verstandig stuk in de eerste Volkskrant van 1997, waarin ik als student Hans Wansink uitlegde hoe de wereld in elkaar stak.

Huntingtons verhaal kreeg een onverwachte wending op 11 september 2001. Het boek was waarschijnlijk ondergesneeuwd zonder Osama bin Laden. Die was zelf een vurig gelover in de botsing der beschavingen, had hij eens in een interview gezegd. En een groter probleem is dat hij vervolgens zijn interpretatie daarvan ook in praktijk bracht. In de hand van Bush cum suis, media als Fox News, maar ook CNN en andere, werd The Clash of Civilizations een soort apologie voor simpele afkeer van de islamitische wereld, een apologie van wij-zij-denken met de verlichten tegen de rest van de wereld. Die verleiding van het simplisme, de mogelijkheid om het boek te simpel te lezen, interpreteren en toe te passen was altijd een schaduwkant van The Clash of Civilizations. Maar dat er meer in dit boek zat dan in veel andere politicologische epistels over de wetten onder de wereld, en meer zegt over de vraag waarom mensen oorlog voeren met elkaar, dat is helaas in de wereld na 9/11 moeilijk meer te bestrijden.


De bundel De 20 boeken die ons denken veranderden is hier te bestellen.