Democraten op ramkoers

‘This is só un-American!’

Bij de Democraten is het politieke gevoel terug. Ze slagen erin om George Bush verder te isoleren. Deze week ten koste van minister van Justitie Alberto Gonzales.

NEW YORK – Afgelopen zondagmiddag, een rommelige boekwinkel aan Broadway, net onder Union Square. Een handjevol merendeels grijzende belangstellenden heeft zich verzameld om met senior senator Chuck Schumer, een van de architecten van de Democratische zege bij de Congresverkiezingen, van gedachten te wisselen over de politieke ontwikkelingen van de laatste weken. Verschillende keren ontstaat er verwarring tussen het publiek en de mannen op het podiumpje. Waar hebben we het nu eigenlijk over? Het is ook bijna te veel: iedere week eist een nieuwe zaak de aandacht van de televisiezenders en het publiek op. Iedere week lijkt president Bush eenzamer in zijn verweer. En iedere keer lijken de Democraten de hulpeloosheid in het Witte Huis optimaal uit te buiten. Drie weken geleden ging het nog over de belabberde ziekenzorg voor gewonde Irak-strijders in het Walter Reed Hospital te Washington. Verantwoordelijk onderminister Francis Harvey stapte op. De analyses en nabeschouwingen waren nog niet geschreven of de volgende gevoelige slag diende zich aan: de veroordeling van Lewis ‘Scooter’ Libby, de voormalige chief of staff van vice-president Cheney, die de naam van een cia-agente had gelekt. En alsof het niets was, stelde het Huis van Afgevaardigden vorige week een einddatum voor de aanwezigheid van Amerikaanse troepen in Irak. Dat nieuws werd alweer direct overschaduwd door nieuwe bewijzen dat het ministerie van Justitie het niet zo nauw neemt met de scheiding der machten en enkele federale aanklagers (US Attorneys) om politieke motieven de laan heeft uitgestuurd. Minister Alberto Gonzales lijkt daar meer van te weten dan hij aanvankelijk deed voorkomen. En niemand, behalve Bush, verdedigt hem nog.

Schumer is voorzitter van het subcomité van de Senaat dat onderzoek doet naar de kwestie. Hij ligt, als meer Democraten dezer dagen, op ramkoers en eist van president Bush dat enkele hooggeplaatste regeringsadviseurs een verklaring afleggen in het Congres. Onder hen Bush’ topstrateeg Karl Rove. Die zou al in januari 2005 een bezoekje hebben gebracht aan medewerkers van Justitie om ze aan te sporen enkele onwelgevallige aanklagers te ontslaan. De inmiddels opgestapte kabinetschef van de justitieminister reageerde in een e-mail die onlangs is vrijgegeven. Hij maakte een analyse en meldde dat slechts een minderheid van de aanklagers ‘onderpresteert’. De meesten ‘doen goed werk, zijn loyale Bushies’, schreef hij op 9 januari 2005. Uiteindelijk besloot de kring rondom minister Gonzales in november vorig jaar – nét na de door de Democraten gewonnen verkiezingen – om acht van de 93 aanklagers de laan uit te sturen. Het merendeel van deze acht werd wegens ‘incompetentie’ ontslagen, maar uit eerdere evaluaties blijkt dat ze juist prima presteerden. Hier zat een luchtje aan, concludeerde het Congres.

John McKay, aanklager in de staat Washington, deed zijn verhaal afgelopen weekend bij het nbc-televisieprogramma Meet the Press. Hij vertelde dat hij vorig jaar ontboden werd in het Witte Huis om uitleg te geven over zijn besluit om na een zwaarbevochten race om het gouverneurschap in zijn staat de krappe zege van de Democratische winnaar niet aan de kaak te stellen vanwege vermeende stembusfraude. ‘Waarom denk je dat Republikeinen in de staat Washington boos op je zijn?’ zou toenmalig Witte Huis-adviseur Harriet Miers hem in het gesprek retorisch hebben toegebeten. Hij werd ontslagen omdat hij niet in de pas liep met de Republikeinse agenda.

Ook David Iglesias, aanklager in het juridische district New Mexico, had naar de smaak van hooggeplaatste Republikeinen harder moeten optreden tegen bepaalde Democraten. In zijn artikel Why I Was Fired op de opiniepagina van The New York Times vertelt hij van een telefoontje van twee Republikeinse politici uit New Mexico. Of hij ging reageren op berichten over vermeende corruptie bij enkele lokale Democraten. Dat was hij niet van plan. ‘I am very sorry to hear that’, zei de senator. ‘En de verbinding werd verbroken’, schrijft Iglesias. Een paar weken later was hij de klos. ‘Zo kwam politiek mijn leven in.’

Dat is natuurlijk niet helemaal waar. Zo gescheiden zijn de machten nu ook weer niet: uiteindelijk had ook David Iglesias zijn baan te danken aan president Bush. Alle ontslagen aanklagers zijn Republikeinen en zij werden door de huidige president op voordracht van de Senaat benoemd. Maar eenmaal benoemd dient de rechtsprekende macht, zo benadrukt Iglesias in zijn commentaren, zich niets meer van de uitvoerende macht aan te trekken en louter trouw te zijn aan het wetboek. ‘Ik zal nooit vergeten dat John Ashcroft, destijds minister van Justitie, me in de zomer van 2001 vertelde dat politiek tijdens mijn ambtstermijn geen rol mag spelen’, schreef Iglesias in zijn artikel. ‘Ik nam die boodschap ter harte. Ik had er geen besef van dat ik ontslagen zou kunnen worden omdat ik niet politiek was.’

Minister Gonzales heeft inmiddels erkend dat incompetentie niet de belangrijkste reden was voor het ontslag van een aantal aanklagers. Hij gaf hiermee en passant toe dat de regering het Congres onjuist heeft ingelicht. ‘Er zijn vergissingen gemaakt’, zei Gonzales. Maar aftreden doet hij vooralsnog niet. Praktisch bezwaar is dat president Bush keer op keer expliciet verklaart dat hij Gonzales steunt. Gonzales was in Texas de huisadvocaat van de familie Bush.

Maar terwijl Bush afgelopen weekend nog eens zijn steun voor Gonzales uitsprak, zei een groeiende groep Republikeinse senatoren niet langer voor de bungelende minister op te willen komen. Senator Chuck Hagel van Nebraska vindt dat de minister ‘een geloofwaardigheidsprobleem’ heeft en spreekt van een ‘donkere wolk’ boven het ministerie van Justitie. Lindsay Graham (South Carolina) noemde de minister ‘gewond’ en Arlen Specter (Pennsylvania) vindt dat het tijd wordt dat Gonzales laat zien of hij nog te vertrouwen is. Vooralsnog heeft geen enkele prominente Republikeinse senator zich ondubbelzinnig achter Gonzales en indirect dus ook achter president Bush geschaard. De kans dat de minister kan aanblijven, wordt daarmee steeds kleiner.

Deze week zullen op Capitol Hill in het Congres de eerste officials die betrokken waren bij het ontslag van de rechters gehoord worden. President Bush heeft geprobeerd dit tegen te houden. Onder geen beding zou hij Karl Rove voor een officiële zitting naar het Congres sturen. Er was immers ‘niets aan de hand’; het Witte Huis kon hooguit instemmen met een ‘informeel gesprek’ achter gesloten deuren tussen de commissie en de ambtenaren. Er mochten wat hem betreft ook geen notulen gemaakt worden. De Democraten gingen daarmee niet akkoord en gebruiken nu hun meerderheidsmacht door de onderhavige ambtenaren voor hoorzittingen onder ede te dagvaarden. Zij ruiken bloed en willen niets liever dan Karl Rove, het ‘brein achter Bush’, op de knieën krijgen.

‘Als er, zoals Bush zegt, niets aan de hand is, waarom dan zoveel gedoe? Nu laadt hij de verdenking op zich dat hij iets te verbergen heeft’, reageert senator Schumer desgevraagd na afloop van zijn sessie in de boekwinkel. ‘Door onze meerderheid hebben we de mogelijkheid te dagvaarden. Hadden we die mogelijkheid niet, dan waren we écht nooit iets te weten gekomen.’

Karl Rove heeft zelf al verklaard dat er niets bijzonders is aan het ontslag van de aanklagers. Iedere president heeft de mogelijkheid om eigen juristen aan te stellen. En Bush’ voorganger Clinton, zo benadrukken veel conservatieve media, ontsloeg bij zijn aantreden in één keer alle 93 aanklagers en verving ze door partijgenoten. Dat was destijds, in 1993, ongekend. Eerdere presidenten hadden voor de vorm altijd een paar aanklagers laten zitten. Maar Clintons strategisch geplande zet leidde destijds niet tot veel rumoer: een president heeft nu eenmaal de vrijheid om zijn vertrouwelingen te benoemen, ook in de rechtsprekende macht. Dat het Witte Huis van Bush zich halverwege de rit over de personeelsdossiers van aanklagers buigt, is wel apart en domweg niet erg strategisch. Iemand als Karl Rove had dat kunnen bedenken.

De Democraten buiten de affaire optimaal uit. Na de slepende berichtgeving over verdeeldheid in de eigen gelederen inzake Irak kunnen ze de nieuwe ophef goed gebruiken. Tussen de bedrijven door werd bij een stemming over de oorlogsbegroting van Bush in het Huis weliswaar besloten tot een deadline voor de Amerikaanse inmenging in Irak, maar deze datum (31 augustus 2008) kwam alleen tot stand nadat weigerachtige congresleden her en der in het land kleine cadeautjes voor hun district toegestopt hadden gekregen: 20 miljoen dollar voor de door bar winterweer getroffen citrusvruchtenkwekers in Californië, 25 miljoen voor de spinazietelers, 120 miljoen voor de problemen in de garnalenindustrie en nog zo het een en ander – allemaal opgenomen in een nieuwe Irak-begroting. Maar de deadline kwam er.

Als ook de Senaat vóór stemt, zal president Bush die deadline uiteraard vetoën, maar dat maakt voor de Democratische strategie niet uit: midden in de campagnestrijd voor de verkiezingen van november 2008 kan de Democratische kandidaat – of dat nu Hillary Clinton, Barack Obama of misschien toch Al Gore is – zeggen dat de Amerikaanse jongens en meisjes al thuis waren geweest als het aan de Democraten had gelegen. Het is een fraaie strategie. Met de meerderheid in het Congres hebben de Democraten hun zelfvertrouwen teruggevonden en wordt in de verschillende gelederen van de partij weer politiek bedreven.

Met een vriendelijke glimlach zegt senator Chuck Schumer tussen de boekenkasten in New York dat het hem uiteraard louter om de ‘rechtsstaat’ en de ‘scheiding der machten’ te doen is. ‘Het ministerie van Justitie is altijd een gepolitiseerd departement geweest, ook onder Clinton’, beaamt hij. ‘Maar bij Bush komt de rechtsstaat op de laatste plaats. Dat zie je nu weer. This is só un-American! Gonzales ziet zichzelf nog altijd als de huisadvocaat van George Bush, maar zo werkt het natuurlijk niet. Zelfs [zijn voorganger] John Ashcroft was beter. En dat zeg ik niet graag.’

Schumer verwacht dat Gonzales deze of volgende week het veld zal ruimen. Het net sluit zich, zegt hij.

Opnieuw winst voor de Democraten? ‘Welnee’, bezweert Schumer, ‘dit gaat niet om ons.’ Juist. De campagne draait op volle toeren.