Economie

Thuis

Beduusd zitten we thuis. Blaise Pascal schreef in zijn Pensées (1670) dat de oorzaak van alle ellende is dat mensen niet gewoon binnen kunnen zitten – een gedachte die onverwacht actueel geworden is. Intussen hebben we veel tijd om na te denken. Iedere econoom die ik deze dagen spreek (bel, mail, app) probeert te begrijpen wat er gaande is.

Er zijn de concrete maatregelen die onder enorme tijdsdruk genomen moesten worden: de bijna-lockdown, werktijdverkorting, overdrachten. Die zijn zozeer zonder precedent dat het moeilijk in te schatten is wat de gevolgen zijn, en of het genoeg is. Waarschijnlijk niet.

Los van de koortsachtige evaluatie van de effectiviteit van maatregelen van gisteren, is er een bredere vraag. Zijn we niet ook bezig de economie opnieuw in te richten? Het idee is dat we nu even abnormale dingen moeten doen om snel weer door te kunnen. Maar wat nu vreemd is, wordt snel het nieuwe normaal, en tijdelijke crisismaatregelen worden zomaar permanent. Na de crisis van 2007 begonnen centrale banken obligaties en andere waardepapieren op te kopen, als tijdelijke maatregel. Dit is sindsdien continu doorgegaan. Als vanzelfsprekend is verhoging van de aankopen nu een maatregel. We komen er niet meer vanaf.

Dat is één voorbeeld uit de vorige crisis. De eerste respons in Nederland was toen ongekend, en toevallig in euro’s precies even groot als nu: 20 miljard voor de banken in 2008, nog eens 6 miljard voor de rest van de economie in 2009 en 2010. De coronarespons is veelomvattender en beter te vergelijken met de reactie op de Grote Depressie in de VS. Die leidde tot de New Deal van president Roosevelt. Publiek gefinancierde infrastructuur, banen voor ieder die wil werken, strenge regulering van de financiële sector, sociale zekerheid voor ouderen. Het werden permanente kenmerken van de Amerikaanse economie tot in de jaren tachtig.

Zijn we niet ook bezig de economie opnieuw in te richten?

Deze maatregelen kwamen niet uit het niets. Amerikanen hadden de Progressive Era (1890-1920) nog in het geheugen. Een technologische sprong, sociaal activisme en politieke hervormingen hadden geleid tot revolutionaire maatschappelijke veranderingen in onderwijs, hygiëne, vrouwenrechten, lokale democratie, hulp aan kleine boeren en het opbreken van megabedrijven. De Progressive Era werd gevolgd door de regressieve Roaring Twenties waarin de ongelijkheid piekte en speculatie hoogtij vierde, resulterend in de krach van 1929. Maar daarna herleefde de progressieve beweging in de New Deal. Het werd de basis van een nieuw soort kapitalisme, de meest succesvolle tot nu toe: de gemengde economie en de welvaartstaat.

En kijk eens wat we nu aan het doen zijn. Het neoliberalisme liep op zijn eind maar bleek taai. Echter: onder druk wordt alles vloeibaar. We zien voor onze ogen de uitvoering van ideeën die al een tijdje in de lucht hingen, maar als onuitvoerbaar werden weggezet. Tussen droom en daad, zo leek het, stonden wetten in de weg, en praktische bezwaren. Het bleek vooral ideologie te zijn die verandering tegenhield, en gebrek aan urgentie. Piketty kon zonder enig effect dikke boeken schrijven over ongelijkheid, maar toen er massaal inkomen wegviel kwamen we direct in actie. De wetten zijn flexibel, de praktische bezwaren van een ineenstorting blijken groter dan de beslommeringen rond steunfondsen, garanties en overdrachten. Het is allemaal best te doen.

Het lijkt wel of het land geleid wordt door Rutger Bregman en Marianne Thieme. Er is feitelijk een basisinkomen ingevoerd. Het vliegverkeer is stilgelegd. Schiphol breidt niet uit, maar krimpt in tot twee pieren. Digitalisering van onderwijs en samenleving maakt een enorme sprong. Files zijn een verschijnsel uit het verleden. Begrotingsregels worden door de minister van Financiën weggewuifd. Liberalen en werkgevers smeken de staat het heft in handen te nemen, en het voorlopig alsjeblieft goed vast te houden. Alom worden de vorderingen der wetenschap ademloos gevolgd. Adviezen van experts worden eerbiedig opgevolgd. Op deze manier gaan we de CO2-doelstellingen met gemak halen. Gewoon nog even binnenblijven.

Is het coronavirus dus links? De inperking van burgerlijke vrijheden en cultuur zijn juist al bekritiseerd als rechts-populistisch. Precies hetzelfde gebeurde overigens met de New Deal: die zou fascistisch zijn. Het virus is niet links, rechts, populistisch of elitair. Wel opent het de mogelijkheid onze maatschappij radicaal anders in te richten – iets wat al heel lang nodig was.