De trek, Once Upon a Time in the West, Sell Me Your Secret & de schatkamers van het Toneelmuseum

Tips van onze kunstcritici

Onze critici verzorgen wekelijks een selectie uit het kunstaanbod. Deze week: Afrikaanse migratie in De trek, juwelen uit de schatkamers van het Toneelmuseum/Theaterinstituut, een interactieve voorstelling over privacydilemma’s en een zoet cadeautje: Once Upon a Time in the West draait digitaal gerestaureerd en wel weer in de Nederlandse bioscopen.

Medium once 20upon 20a 20time 20in 20the 20westonce 20upon 206

Televisie - De trek
Walter van der Kooi

Medium bram vermeulen de trek italie credits vpro.jpg

Op de longlist voor de laatste Nipkowschijf (55 programma’s) stonden niet minder dan negen reisseries. Twee ervan haalden zelfs de drie nominaties: De hokjesman (afwijkend maar wel degelijk reisprogramma) en Langs de oevers van de Yangtze. Bovendien kreeg Floortje naar het einde van de wereld een eervolle vermelding. Er werd in de discussies wat gemopperd: in negen jaar vier Nipkowschijven voor het genre (Hof, Van Dis, O’Hanlon, Erdbrink) plus een eervolle vermelding voor Jelle Brandt Corstius. Waarom altijd weer die reisprogramma’s? Nou, laat ik eens een gokje doen: misschien omdat de Nederlandse televisie in dat genre uitblinkt? Want ik kan zo een lijstje maken van reisprogramma’s die ten onrechte niet genomineerd werden – waarop bijvoorbeeld zouden staan: Het België van… waarin vijf Belgen hun land op verrassende wijze portretteerden; Tommy Wieringa langs onze eigen grens; Grensland van al weer Jelle over de buren van Rusland in akelige tijden; Bram Vermeulen over Turkije.

En dit seizoen is het al weer raak. De Amerika-reeks van Eelco Bosch van Rosenthal was toptelevisie. Wie dat miste raad ik aan het in te halen – kan nog net voor de verkiezingen. En hetzelfde geldt voor Americanos van Stef Biemans – over de trek van Latijns-Amerikanen naar Trumpland.

Ook over ‘trek’ gaat de nieuwste serie van Bram Vermeulen. In vier afleveringen behandelt hij aspecten van Afrikaanse migratie. Hij bezoekt mensensmokkelaars in Agadez, Niger, al eeuwen kruispunt van wegen en van vervoer van goederen en mensen en nu vertrekpunt van veel Afrikanen die naar Europa willen. In de tweede aflevering is hij in township Alexandra bij Johannesburg, waar de komst van migranten uit andere Afrikaanse landen tot grote spanningen en geweld heeft geleid. In drie bezoekt hij een dorp in Senegal, waar veel van de zevenhonderd verdronkenen bij de grootste scheepsramp in de Middellandse Zee (2015) vandaan kwamen. Met als vraag: waarom gingen ze, terwijl er geen oorlog, dictatuur of natuurrampen zijn? In vier gaat hij naar Lagos om een door Nederland uitgezette moeder met haar kinderen te zoeken: redden zij het? Ik zag één en twee. In één luidt zijn conclusie dat de pogingen van de EU om de smokkel te stoppen door Niger veel geld te betalen tot mislukken gedoemd is. De economie is al sinds mensenheugenis te zeer op vervoer van goederen en mensen door de Sahara ingericht, bewoners en instanties als de politie hebben er belang bij en de stroom zal links- of rechtsom doorgaan. We leren twee smokkelaars kennen – een student die na schooltijd bakken geld verdient met de organisatie van de smokkel maar van zijn moeder de studie moet afmaken omdat je dan miljardair kunt worden (zijn ouders in het dorp weten niet van zijn ‘bijverdiensten’); en een winkelier, zoon van een man die Niger niet meer in mag omdat hij per ongeluk de enige boom in honderden kilometers woestijn omver heeft gereden, het oriëntatiepunt en de halte voor ontelbaren.

‘Kun je houden van een mensensmokkelaar?’ is Vermeulens vraag. Hij bedoelt dat ze ‘gewoner’ zijn dan je zou denken, al is de student in mijn ogen een bar onaangenaam geval. Maar de vrouw van de winkelier beaamt het van ganser harte: als haar man een nacht weg is voelt dat als een jaar (ongevaarlijk is het werk immers niet en hij heeft niet voor niets een pistool). We krijgen veel te zien: de volgeladen vrachtwagens en truckjes, de ontberingen onderweg, het gevaar van overboord slaan in de woestijn even reëel en dodelijk als op zee (er wordt niet gestopt), de harde concurrentie om passagiers. In aflevering twee komt het dubieuze aandeel van de Zoeloe-koning in de agressie tegen buitenlanders aan bod. Vanuit zijn koninkrijk (gefinancierd door de Zuid-Afrikaanse regering) houdt hij vaste greep op naar Johannesburg gemigreerde onderdanen, vooral mijnwerkers. En die township-Zoeloes (zelf migranten dus) gebruikten veel geweld tegen andere Afrikaanse migranten na een toespraak van de koning. Die daarmee een geheime agenda had: de Zuid-Afrikaanse regering ging hem minder betalen en zo zette hij wat druk op de ketel (is de theorie).

Een in-triest verhaal overigens, gebouwd rond een vermoorde Mozambikaan (de slachtpartij op foto’s vastgelegd) en de straatarme en kapotte moeder van de dader. Soms vroeg ik me af of ik wel van zo dichtbij naar haar lijden mocht kijken. Hier loopt de voortreffelijke Vermeulen op de rand van het toelaatbare voor mijn gevoel. Maar het is allemaal weer buitengewoon informatief en relevant.


Bram Vermeulen, De trek, VPRO, vier delen vanaf zondag 6 november, NPO 2, 20.15 uur


Toneel - In Reprise
Loek Zonneveld

Medium 122290017 008 recensie 025

In het deftige Trippenhuis aan de Amsterdamse Kloveniersburgwal is eind oktober de website In reprise gelanceerd: 25 sleutelstukken uit het Nederlandstalige toneelrepertoire zijn opgenomen in een uitgebreide online database met een woud van secundaire literatuur over de afzonderlijke stukken, met beelden en productiegegevens over voorstellingen, ensceneringen en uitvoeringen. Het is een kleurrijke top-25 geworden, gefilterd uit een groslijst van honderd titels. In de top-25 staan onder meer als oudste teksten De abele spelen uit 1400 en Elckerlijc uit 1496, van Vondel de Gysbreght maar ook de Jozef-_trilogie, _Cloaca van Maria Goos, de boekbewerking (beetje vals gespeeld dus) Kees de jongen, vrij naar Theo Thijssen, door Gerben Hellinga, The Family van Lodewijk de Boer, Liefhebber van Gerardjan Rijnders, en van Judith Herzberg zowel En/of als haar familietrilogie Leedvermaak/Rijgdraad/Simon, waarvan het laatste deel in Nederland overigens nooit is gespeeld.

De lancering geschiedde tijdens een landerig symposium, met intens saaie en voor een deel onverstaanbare sprekers, met jonge tekstlezers van de Toneelschool die in deze kleine zaal teksten voorlazen met (hand)microfoons, eigenlijk een kleine belediging voor de kunst van het toneelspelen. De aangekondigde feestrede van toneelspeler Gijs Scholten van Aschat bleek een videoboodschap die van de autocue werd voorgedragen. Hij stelde voor de reprise-uitvoeringen van Nederlandse toneelstukken te bewerkstelligen middens een jaarlijks uit te schrijven wedstrijd voor toneelscholen, een soort herleving van het Landjuweel, een onzinnige (want een raar soort verplichting voor aanstormende toneeltalenten) en onhaalbare, want onuitvoerbare suggestie. Aandacht voor het Nederlandstalige kwaliteitstoneelstuk kan er alleen maar komen door ze op het repertoire te nemen, en wij leven in een toneeltijdvak waarin de vertrutting en de vercabaretisering van theater hoogtij vieren, dus dat zal allemaal wel bij ijdele hoop blijven. Dit soort vreugdeloze en beroerd georganiseerde symposia helpen er in ieder geval niet ook niet bij.

Maar die website is een avontuurlijke en spannende oase van informatie en documentatie. Zeven studenten van de Rijks Universiteit Groningen (Roeline Geerts, Tara Neplenbroek en Ann Lankhorst) en van de Universiteit van Amsterdam (Matthijs van Maltha, Alicia Ruiters, Laura Simonse en Angela Schoonderbeek) hebben werk gedaan dat het Toneelmuseum/Theaterinstituut in de slotfase van zijn kwijnende bestaan heeft laten liggen (vanwege de ambities van de directie in de richting van kostbare en luchtfietserige projecten). Die zeven studenten hebben nu gedaan wat al lang had kunnen gebeuren: uit de schatkamers van het Toneelmuseum/Theaterinstituut (nu ondergebracht bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam) zijn talloze documenten die gelieerd zijn aan de top-25-canon van Nederlandse toneelteksten gedigitaliseerd en ondergebracht op de website In reprise. Hulde voor dit zevental! Goed initiatief, puik uitgevoerd.


www.inreprise.org


Sell Me Your Secret - Maas Theater/Dans

Medium 3 mf sell 20me 20your 20secret maas 20theater 20en 20dans  c2 a9phile 20deprez

Als je niets te verbergen hebt, waarom dan zo moeilijk doen over privacy in relatie tot de nieuwe media? Zit wat in. Aan de andere kant: wat doe je als er constant iemand met je meeloopt in de supermarkt en alles noteert wat je aanschaft – dat is wat jouw smartphone vrij permanent aan het doen is. Spannend dilemma! Daarover gaat de voorstelling Sell Me Your Secret (voor iedereen ouder dan veertien jaar) die Maas Theater/Dans onlangs heeft gemaakt, bedacht en geschreven door Wolter Muller en Floris van Delft en door die laatstgenoemde (hoogst actieve toneelmaker) geregisseerd. Als zijnde een niet-bezitter van zo’n slimme telefoon leerde ik op de première-avond via een hartsvriendin, tevens buurvrouw op de tribune, van alles bij. Onder meer dat ik zo’n ding ook niet ga aanschaffen, want je wordt er een wandelende informatietijdbom door. Sell me Your Secret is een zeer interactieve voorstelling, in de vorm van een onderzoek naar privacybescherming versus een vrijwillige maar onbedoelde algehele onderwerping aan privacyvernietiging. Het onderzoek wordt uitgevoerd door professor Van der Vorst (Niek van der Horst), zijn hoogst vermakelijke assistent Gio (Dionisio Matias) en doctor Soze (Denise Asnam). Niemand blijkt werkelijk te zijn wie hij of zij voorgeeft te zijn, de op de tribune gezeten participanten aan het onderzoek moeten meer prijsgeven dan ze ogenschijnlijk zouden willen, en de verwarring zowel als de raadsels worden aangenaam vergroot, zoals bekend een befaamd bijproduct van iedere uiting van kunst. Ik heb er weinig van begrepen, maar, zoals gezegd wel veel bijgeleerd, en me geamuseerd met zowel de voorstelling op het podium alsook de nevenvoorstelling die zich op de publiekstribune ontwikkelde. Van harte aanbevolen infotainment.


Sell Me Your Secret is t/m 15 december overal in het land te zien, van 28 november t/m 2 december in Jeugdtheater De Krakeling te Amsterdam; maastd.nl
Beeld: Scénefoto Sell Me Your Secret (Phile Deprez)


Film - Once Upon a Time in the West
Gawie Keyser

Medium once 20upon 20a 20time 20in 20the 20westonce 20upon 206

Sergio Leone’s Once Upon a Time in the West (1968) draait digitaal gerestaureerd en wel weer in de Nederlandse bioscopen, en dat is een zoet cadeautje. Om het plezier nog groter te maken, valt het vooral aan te raden het grootst mogelijke scherm uit te zoeken om deze film te gaan zien.

Ik zag de beroemde western in een drive-in in de buurt van Johannesburg toen ik een jaar of twaalf was. Het beeld was enorm, en ik herinner me vooral de close-ups van vreemde, lelijke gezichten aan het begin van het verhaal, wanneer Harmonica (Charles Bronson) per trein arriveert waar drie mannen op hem wachten. Een van de mannen wordt gespeeld door Woody Strode die later vertelde hoe verbaasd hij was dat Leone zoveel close-ups in zo’n grote film gebruikte. ‘Ik kon dat niet geloven’, vertelde Strode later in Something to do with Death, Christopher Fraylings boek over Leone. ‘Ik heb nog nooit een close-up gekregen in een Hollywoodfilm.’ Strode, lid van de familie van acteurs die geregeld in de films van John Ford speelde, vervolgt: ‘Toen ik thuiskwam en Papa Ford zag, zei ik: “Papa, ze hebben daar (in Europa) een Italiaan die gek is op westerns… ze noemen het spaghettiwesterns…”’

Natuurlijk was er véél van ‘Papa Ford’ in Leone’s westerns, vooral het visuele accent op landschap, maar met Once Upon a Time was ook duidelijk dat dit genre voor altijd veranderd was. Het operateske, vooral ondersteund door de muziek van Ennio Morricone, het spel met het element tijd, de thematische en psychologische obsessie met geweld, wraak en de dood – dit zijn elementen die destijds tegen de romantische cinema van Hollywood in gingen.

Daar staat tegenover dat Leone’s film illustreert dat het kijken naar film een fysieke ervaring kan zijn, wat weer het idee van ‘romantiek’ versterkt. Once Upon a Time laat zien hoe we soms hunkeren naar ‘groot’ in cinema, naar een overweldigende, visuele ervaring.


Vanaf 3 november te zien in de landelijke filmtheaters