Tips van onze kunstcritici: Troje Trilogie en De crisiskaravaan

Onze critici verzorgen wekelijks een selectie uit het kunstaanbod. Deze week grandioos, adembenemend toneelspel in Troje Trilogie en drama als voertuig om een dilemma aan de orde te stellen in De crisiskaravaan van Boris Paval Conen.

Medium crisis

Toneel – Troje Trilogie
Loek Zonneveld

‘Erger dan dit kan niet’

Medium img 0395

Hoe vaak kun je een kind verliezen? Raak je ooit bestand tegen doodsaanzeggingen? Dergelijke gekmakende vragen zijn onderdeel van de hyperbool die oorlog heet, oorlog als repeterende breuk, wat oorlogen op den duur altijd worden. Hoe kun je sowieso vragen blijven stellen onder omstandigheden die alleen maar afstomping genereren? Hoe hou je de kop helder in een floers van bloed en ontploffingen? Troje Trilogie van Koos Terpstra gaat daarover. De drie stukken werden geschreven in de jaren tussen de val van de Berlijnse Muur (1989) en de burgeroorlogen in Rwanda en de onderbuik van Europa (1994). Maar het zijn de oorlogen zonder een naam die als het ware constant door de tekst heen waaien. De enige oorlog waar het concreet over gaat is de storm in het hoofd van de handelende en hardop denkende protagonisten.

Onder hen vooral de oorlogsweduwe Andromache, die na een verloren slag (om Troje) wordt uitgeleverd aan de willekeur en angst van mensen die zich superieur wanen (want overwinnaars) maar die zich inferieur gedragen (want bange mensen). Zij verliest twee keer een kind. En twee keer een evenwaardige geliefde, die dat bij nader inzien niet blijkt te zijn. Andromache beschikt over een eigenschap die voor ons toneelkijkers een zegen is, maar voor haarzelf een straf. Ze heeft een scherpe blik die zowel ontwapent als ontmaskert. En ze heeft een goed zelfinzicht, zonder genade. Zij lijdt, kortom, aan haar eigen meedogenloze blik.

Andromache trof als toneelfiguur een toneelschrijver (Koos Terpstra) die ervoor koos om haar verhaal in omgekeerde volgorde te vertellen. We beginnen op een punt van mogelijke rust. En we reizen met haar mee terug in de tijd, tot het moment waarop haar ongeluk en Werdegang begint en haar zelfinzicht groter wordt dan zijzelf. Aan het eind, voor haar het begin van alles, trekt ze haar conclusie: ‘Ik heb gedaan wat ik kon.’ Een verzuchting die wordt beantwoord door haar schoonmoeder Hecabe: ‘Je hebt gedaan wat je kon. En troost je. Erger dan dit kan niet. Je leven kan vanaf nu alleen nog maar beter gaan.’ Terpstra schreef een beeldende en dramaturgisch onverwoestbaar sterke trilogie. Die nu, ruim twintig jaar na haar voltooiing, terecht weer op het repertoire genomen is. Door Toneelschuurproducties te Haarlem.

Waar ze nog van alles durven. Regie voert Paul Knieriem. Met zijn team heeft hij veronderstelde ruis in de originele tekst gesnoeid. Tot hij de aanvaardbare lengte van drie uur had bereikt. Hij heeft gezocht naar een strenge balans tussen oerschreeuw en inzicht, tussen analyse van en sectie op woede, tussen figuur (theatraal) en karakter (geloofwaardig), tussen suspense en problem play.

It’s a women’s world hier. De mannen past een bescheiden plek. Loek Peters (Neoptolemos) en George Tobal (Menelaos en Hector) tonen mannen die niet bestand zijn tegen het fileermes van de intuïtie. Oda Spelbos is rustgevend en deels zwijgend aanwezig in de opening. In het slotdeel ontpopt ze zich als de totale overgave, zonder zelfrespect en boordevol zelfmedelijden: Hecabe, de mater familias, de oorlogsmoeder in oervorm. Dat doet ze groots. Keja Klaasje Kwestro toont twee gezichten van meedoen, meeloper-zijn. In het slotdeel als Kassandra ‘staakt’ ze haar werk als profetes, waardoor ze achter haar eigen rug om een medestander wordt van het anti-oorlogshumanisme van Andromache. In het openingsdeel speelt Kwestro het portret van een stoeipoes, die met open ogen en deels tot eigen verbijstering een doodgriezelige kindermoordenares wordt.

In het centrum van de handeling staat Andromache van Janneke Remmers. Ze is drie uur vrijwel constant op het toneel. Met een vrijwel permanent schakelend toneelspelersvernuft en een tekstbehandeling om je vingers bij op te vreten. Ze vraagt zichzelf, de anderen en ons ook vrijwel de hele avond de oren van het hoofd. Grandioos toneelspelen, adembenemend om mee te maken. Zonder een spoor van virtuozo of loze ruis. Paul Knieriem geeft hier als regisseur, dirigent, psychologisch manipulator en toneelmaestro het visitekaartje af van een groot en intelligent toneelmaker. En in deze toneelonderneming wordt opnieuw onderstreept dat Koos Terpstra tot de beste toneelschrijvers van zijn generatie behoort.

Troje Trilogie speelt nog t/m 15 december door het land; toneelschuur.nl


Beeld: Scènefoto Troje Trilogie (Sanne Peper)


Televisie - De crisiskaravaan

Walter van der Kooi

Een goed mens

Medium crisis

HUMAN is van grote vragen, ernstige dialoog en diepgravend debat, en dat in uiteenlopende formules. In de reeks Duivelse dilemma’s worden ze verpakt in fictievertellingen. Geen kunst om de kunst, maar drama als voertuig om een dilemma aan de orde te stellen. Dat is zo oud als de Griekse tragedie, en het werkt: door opvattingen, keuzes en handelen aan personages te koppelen worden ze minder theoretisch en abstract. En worden ze meer toetssteen voor eigen theorie en praktijk. In De crisiskaravaan (geïnspireerd door het gelijknamige boek van Linda Polman) wordt HUMANS kernvraag, ‘hoe blijf je een goed mens in extreme omstandigheden?’ toegepast op humanitaire hulp in Afrika.

Met een Afrikaanse VN-ploeg die vanuit Kameroen hulpgoederen in de door oorlogen geteisterde Centraal Afrikaanse Republiek moet afleveren, reist een wat naïeve jongeman mee om een ‘documentaire’ over de expeditie te maken. Zijn amateurachtige beelden, die ons de suggestie van ‘reality-tv’ moeten geven, worden afgewisseld met het professionele camerawerk dat bij speelfilm hoort. Op hun gevaarlijke tocht langs grenzen met corrupte douaniers en wegversperringen van gewapende rebellen en/of criminelen dringt zich in een Nederlandse hulpverlener in hun konvooi, met eigen ngo en ziekenhuisje in het binnenland: samen ben je veiliger. Hij is het prototype van de botte Macher die met een combinatie van autoritair optreden en steekpenningen alles denkt op te lossen. Dit tot ontzetting van missieleider Nkosi, die de omstandigheden, verhoudingen en gevoeligheden veel beter kent en veel meer twijfels over het positieve effect van hulp heeft dan deze Vincent (voor hemzelf is humanitair werk vooral een manier om zelf een inkomen te hebben). Hij kritiseert de geslaagde zakenman-weldoener niet alleen vanwege diens neokolonialisme, hij krijgt soms instant-gelijk door het averechts effect van ’s mans optreden. Ja, dit is een leerstuk met licht-nadrukkelijk exposé en didactisch karakter. En toch wordt het meer dan dat: wordt het zwart-wit van de opvattingen (omgekeerd aan het wit-zwart van de huidskleur) minder uitgesproken; wordt het probleem en de weg naar oplossingen genuanceerder. Resten treurnis en machteloosheid; en goede wil en een flinter hoop zonder welke moeilijk te leven valt.


Boris Paval Conen, De crisiskaravaan, HUMAN Duivelse Dilemma’s, maandag 28 november, NPO 2, 22.55 uur


Beeld: filmposter De crisiskaravaan, Boris Paval Conen.