De Film ‘Moloch’ als karakterstudie van Hitler

Tirade tegen de echtelijke pyjama

Aleksandr Sokoerovs film ‘Moloch’ is geen zoektocht naar de wortels van het nazi-kwaad maar een karakterstudie van Adolf Hitler als politiek leider en minnaar. ‘Het menselijke gezicht van het kwaad tonen is nodig om het kwaad te begrijpen.’

HET EERSTE WAT hij van haar zag was een kuit. Hij heette Adolf, zij stond op een ladder in de winkel van de Münchense portretfotograaf Heinrich Hoffmann en luisterde naar de naam Eva — als in Eva Braun. Ze had er geen idee van dat het de ogen van de toekomstige Führer waren die scherp de welvingen van haar edel-Germaanse lichaam aftastten. Het tijdstip waarop deze eerste ontmoeting plaatsvond, betrof een doodgewone vrijdag in oktober 1929; ruim vijftien jaar later lieten de geliefden het leven in een bunker diep onder de grond van het kapotgeschoten Berlijn.


Een historische Liebestod op de klanken van huilende stalinorgels, ritmisch begeleid door onophoudelijk ratelende kalasjnikov-geweren.


Adolf Hitler stierf op 30 april 1945 omstreeks half vier in de middag in gezelschap van zijn minnares, met wie hij, op de rand van de totale ondergang, nog net in het huwelijk was getreden. Eva Braun zat links van haar geliefde ‘Adi’ op de sofa, haar Walther 6.35 revolver voor zich op de salontafel. Was zij het die de Führer (‘Ich sterbe mit freudigem Herzen’) het genadeschot gaf? De vraag is nooit beantwoord en zal ook nooit beantwoord worden, ondanks meer dan vijftig jaar wetenschappelijke Forschung naar de wortels van het nazi-kwaad.


Kilometers literatuur kan men raadplegen over de geschiedenis van het Derde Rijk, de persoonlijkheidsstructuur van de Führer en zijn verhouding met Eva Braun, de vrouw die nooit in het openbaar aan de zijde van haar geliefde werd gezien. Doorwrochte Hitler-studies van kenners als Joachim C. Fest, H.R. Trevor Roper en Sebastian Haffner zagen het licht; de dagboeken van Eva Braun, Albert Speer, Martin Bormann en Joseph Goebbels werden gretig gepubliceerd en een indrukwekkende hoeveelheid biografische documentaires en speelfilms over de man die verantwoordelijk was voor de dood van zes miljoen joden rolde over tv- en bioscoopscherm.



WAT ZOU EEN Russische regisseur, wiens interesse nauwelijks uitgaat naar de realistische weergave van grote historische gebeurtenissen, hieraan nog kunnen toevoegen? Is het fenomeen Hitler na veertig delen Loe de Jong, Mel Brooks’ Derde Rijk-comedy To Be or Not to Be (met de krankjoreme Hitler-rap ‘Sig-sig-siggedi-heil!’) en Jules Deelders dichtbundel Sturm und Drang (‘Hitler’: ‘Hij sprak met/ kracht en// overtuiging/ als was ik// een grote/ menigte’) immers niet uitputtend besproken?


Een analyse van het kwaad is echter niet wat Aleksandr Sokoerov (Irkoetsk, 1951) voor ogen stond. Zijn film Moloch is in de eerste plaats ‘een karakterstudie van een politiek leider’, liet de regisseur — vaandeldrager van de hedendaagse kunstzinnige Russische cinema — weten in een Filmkrant-interview. Wat we te zien krijgen is een dag uit het leven van de Führer in de ‘huiselijke kring’ van de Berghof, Hitlers villa hoog in de Beierse alpen, waar Eva Braun de komst van haar geliefde afwacht. Met naaktdans op de kantelen van het Adelaarsnest, het draaien van grammofoonplaten en zonnebaden probeert zij de leegte van de lange, Hitler-loze dagen te vullen. Braun blijkt een levenslustige jonge vrouw, die zich onderworpen heeft aan de absolute wil van de Führer. Vanuit deze ondergeschikte positie mag ze — als enige in de strak geregisseerde nazi-hofhouding — zeggen waar het op staat, een voorrecht dat Hitlers secretaris Martin Bormann noch propagandaminister Joseph Goebbels en zijn sinistere vrouw Magda wordt gegund. Sokoerov toont ons door de ogen van Eva Braun het gekonkel, de strijd om de aandacht en de gunsten, de achterklap en de vleierij in het epicentrum van de nazi-macht. Tegen de achtergrond van de deprimerend bruin en grijsgroen getinte zalen van de Berghof luistert het gezelschap naar Hitlers slaapverwekkende en soms uitzinnige monologen over de zegeningen van brandnetelsoep, de weerzinwekkendheid van vleesbouillon (‘Leichentee’) en de karakteristieken van de Tsjechische snor (‘Waarom hangen de punten van de Tsjechische snor omlaag? Omdat de Tsjechen Mongools bloed hebben!’). Martin Bormanns assistent tekent de wezenloze gesprekken (‘Keine Ostfront am Tisch, mein lieber Joseph. Heute erholen wir uns’ — Bormann tegen Goebbels) woordelijk op, ook wanneer het gezelschap een picknickuitstapje maakt naar de meest troosteloze alpenweide uit de filmgeschiedenis. Omringd door sombere, in nevelen gehulde bergtoppen vermaakt het gezelschap zich in het rotslandschap. ‘Adi’ maakt een dansje met Eva, maar wanneer zij hem tot een gezamenlijke wals probeert te verleiden, trekt hij zich schielijk terug in een onnavolgbare autistische variant op de Tiroler Lederhosen-dans.


In niets verschilt het gezelschap nazi-topstukken van de gemiddelde Duitse dagjesmens, zo blijkt, met dit verschil dat aan hun handen het bloed van miljoenen kleeft. Juist deze wetenschap geeft Moloch een onbehaaglijke, vervreemdende lading.



‘HET MENSELIJKE gezicht van het kwaad tonen is nodig om het kwaad te begrijpen’, zo lichtte Sokoerov toe op het filmfestival van Cannes, waar Moloch de prijs voor het Beste Scenario won. Eva Braun wás dat menselijke gezicht achter de Führer, en zij is het die de eigenlijke hoofdrol vervult in Sokoerovs beklemmende portret van een man wiens onvermogen tot intimiteit misschien wel de motor was achter zijn mensenvernietigende grootheidswaan. Moloch biedt overigens nergens eenduidige verklaringen voor Hitlers gedrag, in toon variërend van hoffelijk vleiend tot grotesk intimiderend. De dreiging ligt altijd op de loer; wanneer Hitler zich na het eten terugtrekt in de badkamer en Eva zich bij hem voegt, ontsteekt de halfontklede leider van het Duizendjarig Rijk in een schuimbekkende tirade tegen het huwelijk, de voortplanting en het familiegeluk, dit alles gesymboliseerd door de echtelijke pyjama, de ‘Eheunterhosen’: ‘Es wird keine Familienbouillon geben! Es wird keine Eheunterhosen geben. Es wird die Peitsche geben! Ihr Schweine kriegt die Peitsche!’ Zo kennen we de Führer weer, denk je bij deze grillige transformatie, die naadloos aansluit bij het bekende beeld van Hitler de massaredenaar.


In zijn poging Hitler, ondertussen de cliché-verpersoonlijking van het kwaad, van menselijke trekjes te voorzien en dichter bij de kijker te brengen is Sokoerov slechts gedeeltelijk geslaagd. Door de theatrale setting en filmstijl (monumentale decors waarin de personages statisch bewegen, vervormende lenzen, trage beeldwisselingen) blijven de binnen de muren van de Berghof vertoevende nazi’s bordkartonnen figuren, pionnen op een door Hitler beheerst schaakbord. Ook ‘Adi’ is een slapstick-sjabloonfiguur over wiens innerlijke roerselen en drijfveren we niet meer te weten komen. Of het moest zijn dat de Führer leed aan smetvrees en hypochondrie; zo kruipt hij na een dag hard werken gezellig onder de wol en knoopt een praatje aan met Eva. ‘In mij woekert de kanker’, zegt hij bezorgd, ‘ik heb vast niet lang meer te leven.’ ‘Ach, je bent een aansteller’, antwoordt ze plagend.


Hitler in huiselijke conversatie met zijn minnares, de ‘volkommene antike Schönheit’ die hij speciaal heeft uitverkoren om haar volgzaamheid en mooie benen; Hitler als misogyn: ‘Alle grote mannen hadden volkomen idiote vrouwen. De vrouw van Mozart bijvoorbeeld…’ Hitlers echte bruid was natuurlijk Duitsland, waarvan de noden talrijker waren dan die van de onbevredigde Eva (‘Ich bin eine zufällige Frau, ein Dienstmädchen dass eine falsche Tür aufgemacht hat’).


Moloch tekent Hitler en zijn hofhouding in intieme omgeving. Tegelijkertijd blijkt deze wereld een kunstmatige constructie waarbinnen de codes voor persoonlijke omgang via een onzichtbaar protocol verlopen. De mens Hitler blijft ongrijpbaar en onverklaarbaar. Net zo ongrijpbaar als de imaginaire kanker in des Führers ingewanden. Dat is het verontrustende aan Sokoerovs film: voor de geperverteerde psyche van de antisemitische massamoordenaar valt, alle onderzoek ten spijt, geen sluitende verklaring te geven. Na meer dan vijftig jaar Vergangenheitsbewältigung stemt dat — opnieuw — tot nadenken.



Moloch gaat op 23 april in première in Amsterdam, Rotterdam en Nijmegen. Vooraf de korte film Stad (Ams) van Gerard Holthuis.