PvdA en VVD tot elkaar veroordeeld

Toch de VVD

Nooit eerder was een verkiezingsnacht zo spannend.
Maar ook al werd de VVD waarschijnlijk groter dan de PvdA, ze lijken het toch samen te moeten doen.

Medium vvd

DE PARLEMENTSVERKIEZINGEN hebben een uitkomst die voor de twee grootste rivalen een nachtmerrie moet zijn: de VVD van partijleider Mark Rutte en de PVDA van partijleider Job Cohen leken vrijwel gelijk te eindigen. Zelfs begin deze week zag het er in de opiniepeilingen nog naar uit dat de liberalen de sociaal–democraten zouden verslaan, maar Cohen heeft de achterstand in de peilingen in de laatste dagen weten in te halen.
Het CDA van minister-president Jan Peter Balkenende was woensdagavond de grote verliezer. De christen-democraten eindigden als vierde partij en moesten zelfs de PVV voor laten gaan. Balkenende trok direct zijn conclusie en deelde mee het partijleiderschap per direct neer te leggen en ook niet in de Tweede Kamer te gaan zitten. Hij blijft wel demissionair premier totdat een nieuw kabinet aantreedt.

De uitslag van woensdagavond maakt het formeren van een nieuw kabinet complex. Sinds het samengaan van christelijke partijen in het CDA is het slechts één keer voorgekomen, in 1994, dat de grootste partij in de Kamer minder dan veertig zetels had. Dat was destijds de PVDA, met 37 zetels. Deze keer is het zetel-aantal nog lager. Er zullen minimaal vier partijen nodig zijn voor een kabinet dat kan rekenen op een Kamermeerderheid. Rekening houdend met zetelaantallen, opgeworpen breekpunten en het honoreren van zetelwinst ziet het ernaar uit dat dit Paars Plus zou kunnen zijn. Dat betekent wel dat de twee die elkaar als grootste tegenstander zagen en streden om het torentje, Cohen en Rutte, samen moeten gaan regeren. Derde en vierde coalitiepartner zijn dan D66 en GroenLinks.
De PVV van Geert Wilders boekte de grootste winst en werd de derde partij van het land. Daardoor halen VVD, CDA en PVV waarschijnlijk net een rechtse meerderheid. Na het verlies van het CDA en de inhoudelijke bezwaren van de christen-democraten tegen de PVV is deze coalitie echter geen gelopen race.
Net als de PVV behaalden ook GroenLinks en D66 zetelwinst. Door een weliswaar meevallend verlies van de SP is er echter geen linkse meerderheid van PVDA, SP en GroenLinks, ook niet als die wordt aangevuld met D66 en ChristenUnie.
De verrassende uitslag van woensdag betekent dat de grote groep zwevende kiezers die pas op het laatste moment zijn keus bepaalde zich uiteindelijk in groten getale heeft uitgesproken voor een minder hard bezuinigingsbeleid dan de VVD voorstaat. Ook kan worden geconcludeerd dat de strategie van zowel VVD als PVDA om elkaar uit te dagen door van deze verkiezingen een ouderwetse rechts-links-strijd te maken voor beiden goed heeft gewerkt. Door die strategie wisten ze het CDA klein te houden. De sociaal-democraten wisten daarmee bovendien de zwevende kiezers ertoe te bewegen op Cohen te stemmen om te voorkomen dat Rutte de grote winnaar zou worden. Opmerkelijk is dat de veelal strategische keus voor de PVDA niet ten koste lijkt te zijn gegaan van de andere partijen op de linkerflank, SP en GroenLinks.

De SP verloor weliswaar zetels, maar voor de partij van de nieuwe leider Emile Roemer vielen de vijftien zetels juist mee, omdat de SP er acht weken geleden nog veel slechter voorstond. Roemer wist zich in korte tijd in de kijker te spelen, met humor, krachtige uitspraken en een oprechte bezorgdheid voor hen die de dupe dreigen te worden van de crisis.
Partijleider Femke Halsema noemde de winst van GroenLinks ongelooflijk. Haar partij krijgt vier zetels meer in de Kamer en daarmee een fractie van elf Kamerleden. Voor de verkiezingen stak Halsema niet onder stoelen of banken deze keer graag te willen gaan meeregeren. Ze wees op de uitslagenavond echter ook op het versnipperde politieke landschap na deze verkiezingen.
De PVDA komt waarschijnlijk met 30 leden terug in de Kamer, dat is drie minder dan nu. Toch werd dit verlies als een overwinning gevierd. Cohen noemde de uitslag na alles wat er in de afgelopen tijd was gebeurd ‘hartstikke mooi’. Cohen doelde op de slechte peilingen en de partijleiderswisseling kort na de -gemeenteraadsverkiezingen. Cohen herinnerde eraan dat zijn partij in het verleden vaak is afgeschreven. Daar voegde hij aan toe: 'Maar hier zijn we.’
Toen Cohen kort na de gemeenteraads-verkiezingen van maart totaal onverwacht Wouter Bos opvolgde als partijleider leek er even sprake van een Cohen-effect. De oud-burgemeester van Amsterdam, die niet nalaat te zeggen dat hij vooral de boel bij elkaar wil -houden, bracht de PVDA toen kortstondig in de lift. Maar dat effect ebde weg. Eerst omdat Cohen zich een tijdlang nergens liet zien, vervolgens omdat hij tijdens debatten niet altijd uit zijn woorden kwam, cijfers niet paraat had en ook nog een aantal keren moest toegeven dat er wat aan het PVDA-verkiezingsprogramma was veranderd. Dat leidde tot veel kritiek. Die werd de laatste dagen van de campagne minder, maar ook toen bleef het ernaar uitzien dat Cohen zijn meerdere zou moeten gaan erkennen in Rutte.
Uiteindelijk heeft het Cohen-effect toch gewerkt. Al zal een groot deel daarvan niet alleen met de persoon Cohen te maken hebben gehad, maar ook met de strijd die was ontbrand tussen links en rechts. In een poging het rechterkamp van een overwinning af te houden, zijn kiezers strategisch op de PVDA gaan stemmen.
De PVDA-partijleider maakte woensdagavond duidelijk te willen gaan praten met de partijen die dicht bij de PVDA staan. Dat zijn D66, GroenLinks en hoewel wat verder weg ook de SP. Maar Cohen zei ook dat het formeren van een kabinet met deze uitslag moeilijk wordt. Deze vier partijen samen hebben geen meerderheid. Voor de verkiezingen zei Cohen steeds naar een zo progressief mogelijk kabinet te streven.

OOK BINNEN DE partijen op de linkerflank zelf bestaan op belangrijke onderwerpen grote verschillen van mening. Over de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd en de hypotheekrenteaftrek denkt de SP compleet anders dan PVDA en GroenLinks, terwijl op het punt van de verkorting van de WW-duur PVDA en SP het weer niet eens zijn met de voorstellen van GroenLinks. De druk op Cohen om toch voor een zo links mogelijk kabinet te gaan zal echter groot zijn, ook al heeft hij tijdens de campagne nooit expliciet gemaakt wat hij verstaat onder een zo progressief mogelijk kabinet. Links en progressief zijn niet hetzelfde.
Toen er boegeroep kwam toen Cohen de PVV feliciteerde met de winst drukte hij dat onmiddellijk de kop in. Hij prees de waardige manier waarop Balkenende zijn verlies aanvaardde.

Ook de VVD won, en de 31 zetels lijken net voldoende om zich de grootste partij te mogen noemen. De historische overwinning waarop de liberalen uitzicht leken te hebben, zou daarmee krap bewaarheid worden. Het is de VVD in haar 62-jarig bestaan nog nooit gelukt de eerste partij van het land te worden. 'Wie had dit een half jaar geleden kunnen denken’, verwees de VVD-partijleider naar de peilingen van eind vorig jaar, toen de liberalen leken terug te zullen zakken naar dertien zetels.
De VVD had graag met het CDA willen gaan regeren, maar het verlies van de christen–democraten is zo groot dat ze nu geen direct voor de hand liggende coalitiepartner zijn. Winnaar PVV claimt ook te willen gaan regeren, maar er zijn programmatische verschillen tussen de VVD en de PVV, onder meer waar het gaat om de pensioengerechtigde leeftijd. Daarnaast hebben andere partijen de PVV uitgesloten of al gezegd te grote inhoudelijke verschillen te zien om met de partij van Wilders tot overeenstemming te kunnen komen.
Grote verliezer was het CDA van premier Jan Peter Balkenende. De christen-democraten, die de afgelopen acht jaar de grootste fractie in de Tweede Kamer hadden, eindigden in deze spannende verkiezingsstrijd als vierde partij met waarschijnlijk 22 zetels. De teruggang van het CDA hadden de peilingen wel voorspeld, maar het verlies was daarmee niet minder dramatisch.
Het verlies van het CDA maakt een eind aan het premierschap van Balkenende. De comeback kid, zoals Balkenende wel wordt genoemd omdat hij zich eerder uit verliesposities wist terug te vechten, accepteerde woensdagavond zijn verlies ruiterlijk. Hij noemde de uitslag 'zeer, zeer teleurstellend’.
Drie jaar geleden wist Balkenende na een nederlaag toch met 41 zetels in de Kamer nog de grootste partij te worden. Het resultaat dat Balkenende nu wist te behalen was het -laagste ooit in het ruim dertigjarige bestaan van de partij; het diepterecord lag tot nu toe op 29 zetels en werd twaalf jaar geleden behaald.
Daar waar de VVD en Mark Rutte de afgelopen weken in een spiraal omhoog leken te zitten, belandden de christen-democraten in een draaikolk die hen onverbiddelijk naar de nederlaag zoog. Dat Balkenende voor de vierde keer de lijsttrekker was, nadat hij in de afgelopen acht jaar elk van zijn kabinetten had zien vallen, heeft daar zeker aan bijgedragen. Hoewel hij tot het eind met volle inzet campagne bleef voeren, was menige kiezer Balkenende-moe.
In de laatste week voor de verkiezingen werd al druk gespeculeerd over de gevolgen die een eventueel verlies zou hebben voor de positie van partijleider Balkenende. Ook gingen al namen rond van mogelijke opvolgers. Een variant die bij het speculeren hierover steevast opdook, was dat demissionair minister Ab Klink -fractie-voorzitter wordt. Een soepele overdracht van het leiderschap is in het belang van het CDA, omdat een partij waar intern onrust heerst geen aantrekkelijke coalitiepartner is. Het CDA liet bij monde van Klink woensdagavond direct weten dat de partij nu echter bescheidenheid past.
Woensdagavond trok CDA-prominent Doekle Terpstra al de conclusie dat niet alleen Balkenende maar ook het CDA-partijbestuur zich moet bezinnen op zijn positie na dit verlies. Terpstra sprak al van een bijltjesdag voordat de officiële uitslag bekend was.
De PVV komt waarschijnlijk uit op 23 zetels, dat is een winst van veertien zetels. Partijleider Wilders claimde met stip de grootste winnaar te zijn. 'Dit is een glorieuze dag voor heel Nederland’, zei hij in zijn overwinningstoespraak. Hij zei dat hij zijn ruim anderhalf miljoen kiezers niet teleur zou stellen en voegde daaraan toe dat de andere partijen niet om de PVV heen kunnen. 'Zij kunnen ons niet opzij zetten. Ze moeten ons serieus nemen.’
Winst was er ook voor D66, al was deze veel minder dan een jaar geleden in de peilingen was voorzien. Toch was partijleider Alexander Pechtold blij met tien zetels, zeven meer dan nu. D66 moest waarschijnlijk toezien hoe ze - zoals wel vaker in haar geschiedenis - in het gecreëerde duel tussen links en rechts weliswaar een aantrekkelijk alternatief was voor de kiezer, maar niet de definitieve keuze in het stemhokje. Pechtold pleitte op de verkiezingsavond voor een kabinet dat een overbrugging tussen links en rechts weet te vormen, tussen werkgevers en werknemers, en dat een ambitieus programma heeft. Net als vóór de verkiezingen sloot hij uit dat D66 met de PVV zou gaan regeren. Ook voor de ChristenUnie viel de uitslag tegen. Tot vorige week stond de partij nog op een paar zetels winst, maar ze verloor er uiteindelijk één.

foto: Martijn Beekman