Toen wij vrouwen de ploeg uitvonden

Tine de Moor & Jan Luiten van Zanden
Vrouwen en de geboorte van het kapitalisme in West-Europa
Boom, 121 blz., € 18,50

Proestend van het lachen las hij het ene citaat na het andere voor. De docent oude geschiedenis op onze lerarenopleiding maakte er een heel nummer van, van zijn verontwaardiging over Geschiedenis van de vrouwentoekomst van Anneke van Baalen en Marijke Ekelschot dat in 1980 verscheen bij uitgeverij De Bonte Was. Daarin werd de gehele geschiedenis herschreven als een woede opwekkend verhaal waarin mannen er telkens in waren geslaagd vrouwen economisch uit te buiten en maatschappelijk te onderdrukken. En dat terwijl eigenlijk alles wat goed was aan vrouwen was te danken. ‘Toen wij vrouwen de ploeg uitvonden…’ Wanneer hij bij dit citaat was aanbeland, moest de oud-historicus bijkans gereanimeerd worden, terwijl enkele medestudentes inmiddels met slaande deuren waren vertrokken.
Bij het lezen van Vrouwen en de geboorte van het kapitalisme in West-Europa moest ik af en toe denken aan het boek van Van Baalen en Ekelschot. Helemaal eerlijk is dat niet. In tegenstelling tot de dames van De Bonte Was zijn De Moor en Van Zanden serieuze historici, die geen abominabel politiek traktaat maar een erudiet essay hebben geschreven. Tegelijkertijd is het dunne boekje ambitieus, aangezien de auteurs willen laten zien dat zich vanaf ongeveer 1200 in de westerse samenleving een fundamentele verandering heeft voltrokken, waarvan de gevolgen nog altijd merkbaar zijn.

Vanaf dat moment signaleren de auteurs namelijk een ‘modernisering van het huwelijkspatroon’, waarbij onderlinge affectie een grote rol begon te spelen en er een relatief egalitaire verhouding tussen man en vrouw ontstond. Dit was mogelijk doordat vrouwen, als gevolg van demografische en economische ontwikkelingen, een goede positie op de arbeidsmarkt hadden. Deze veranderende verhouding tussen man en vrouw sloot goed aan bij de opkomst van een moderne, commerciële economie.

Hoewel De Moor en Van Zanden met veel voorbeelden komen en zeer diverse bronnen hebben gebruikt, van Shakespeare tot propagandamateriaal uit de oorlog, wordt de exacte relatie tussen de positie van vrouwen en de ontwikkeling van het kapitalisme niet echt helder. Er is duidelijk sprake van een wisselwerking, maar oorzaak en gevolg lijken in dit met durf geschreven betoog nogal eens haasje over te springen. Het was hierdoor dat ik soms even aan Geschiedenis van de vrouwentoekomst moest denken. In wetenschappelijk opzicht is dit boekje echter oneindig veel beter dan de historische sciencefiction uit 1980. Bovendien biedt het tal van aanknopingspunten voor een discussie over de ondergeschikte positie van vrouwen in grote delen van de wereld en binnen de islam.