Tolvlucht

Na het komende congres van het CDA zal blijken of de partij de controle kan behouden. En of het nieuwe kabinet aan zelfcensuur gaat doen omdat Wilders meeluistert.

IN ZIJN COLUMN in NRC Handelsblad gebruikte de econoom Flip de Kam afgelopen weekend het niet vaak gehoorde woord ‘vrille’. Het staat in de Van Dale, maar is oorspronkelijk uit het Frans afkomstig. In de vliegwereld wordt vrille gebruikt wanneer een vliegtuig om al zijn denkbare assen draait en zo al buitelend, wentelend en tollend naar beneden valt. Vandaar dat het Nederlandse woordenboek de term tolvlucht als verklaring geeft.
De Kam gebruikte vrille in combinatie met de financiële markten, prognoses voor economische groei en de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Het woord bleef hangen en dat was niet alleen omdat het zo mooi klinkt als je het in de mond neemt. Vrille verwoordt in één klap wat er in de Haagse politiek zelf en met de band tussen grote groepen burgers en de Haagse politiek aan de hand is. We buitelen en wentelen en tollen, en niemand weet meer hoe we weer gecontroleerd aan het vliegen kunnen gaan. Of veilig op de grond kunnen komen, zo u wilt, maar vliegen lijkt me toch het uiteindelijke doel.
Begin deze week presenteerde Forum, instituut voor multiculturele vraagstukken, het onderzoek Een vreemde in eigen land. De titel zegt het al: veel Nederlanders, met name zij die wonen in wijken die de afgelopen decennia meer en meer buitenlanders huisvestten, voelen zich niet meer op hun gemak in hun eigen straat. Ze geven af op buitenlanders, maar koesteren vooral wrok tegen de overheid en de politiek. Omdat ze het gevoel hebben dat die de buitenlanders voortrekken, omdat ze vinden dat er niet naar hen wordt geluisterd, dat zij er niet toe doen.
Nieuw is deze constatering niet. Vandaar juist dat woord vrille. De politiek weet niet hoe deze tolvlucht te stoppen, al jaren niet, welke politieke partijen er ook in het kabinet zaten. Ook de analyses over hoe het zo ver heeft kunnen komen buitelen en draaien over elkaar heen. Ook dat heeft inmiddels veel weg van een tolvlucht. Er blijkt vooral uit dat we - de samenleving als geheel - geen antwoord hebben op het wantrouwen, de wrok, de onzekerheid en de ontevredenheid.
Op of na het komende CDA-congres dat moet besluiten of er met de gedoogsteun van de PVV geregeerd kan gaan worden, zal blijken of deze partij zelf ook in een vrille raakt. Dat een nee de partij in een tolvlucht zal doen belanden, lijdt gezien de hardnekkigheid van Verhagens optreden geen twijfel. Verhagen kan dan beter direct zijn biezen pakken, senator Hans Hillen voorlopig beter even zijn de mond houden, de fractie in stilte de wonden gaan likken en de partij op zoek gaan naar een voorzitter die nog met alle geledingen binnen het CDA thee kan drinken.
Maar ook door een ja kan het CDA in een vrille raken. Goedkeuring van het partijcongres zou een pyrrusoverwinning voor onderhandelaar Maxime Verhagen kunnen blijken te zijn, omdat het kan leiden tot een uitstroom van leden en het weglopen van veel van de laatste kiezers die nog op de partij hebben gestemd. Zal het CDA dan nog verder wegzakken in de peilingen dan de veertien zetels die het daarin nu nog maar heeft?
In Den Haag heet het overigens dat er alleen een partijcongres komt als Verhagen zeker weet dat hij het groene licht krijgt voor zijn onderhandelingsresultaat. We zullen zien of dat klopt, of achteraf inderdaad geconstateerd moet worden dat de toespraak van het gewone lid uit Tilburg, minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin, waarin hij wil waarschuwen voor de samenwerking met de PVV, al bij voorbaat zinloos was.
De congresgangers zouden niet alleen moeten kijken of de miljarden bezuinigingen, de hoogte van de AOW-leeftijd, de eigen bijdrage in de zorg, extra politieagenten en al dat soort 'normale’ afspraken in een regeerakkoord wel stroken met het CDA-verkiezingsprogramma. Ze zouden zich ook niet alleen moeten afvragen in welke hoedanigheid de partij beter aan het herstel kan werken na de desastreuze verkiezingsnederlaag van juni: in de regering of in de oppositie. Ze zouden zich ook de volgende vraag kunnen stellen. Willen wij een minister-president die samen met de burgemeester van New York, Michael Bloomberg, naar het islamitische wijkcentrum in New York gaat of willen wij een minister-president die met de Amerikaanse vice-presidentskandidate Sarah Palin gaat jagen in de staat Alaska?
D66-leider Alexander Pechtold stelde deze vraag zondag tijdens de door hem gehouden twintigste Abel Herzberglezing. Het is met beelden verwoord voor welke keuze het CDA staat en daarmee waar Nederland op af kan stevenen als het CDA-congres ja zegt.
Gaat VVD-leider en minister-president Mark Rutte met Bloomberg naar een islamitisch centrum of laat hij zich bij voorbaat door angst voor de reactie van Wilders van zo'n bezoek afhouden? Want voor dat soort afwegingen komen hij en zijn regering te staan.
Nog zo'n afweging: viert Nederland over twee jaar feestelijk dat vierhonderd jaar geleden het eerste verdrag met Turkije werd ondertekend of ziet het kabinet-Rutte daar maar stilletjes van af omdat ook dit tot frictie met Wilders zal leiden? Hoe vrij voelt dit kabinet zich eigenlijk echt om zelf van de vrijheid van meningsuiting gebruik te maken? Zal het langzaam maar zeker aan zelfcensuur gaan doen?
VVD en CDA lijken te denken dat de tolvlucht kan worden gestopt door met Wilders in zee te gaan en daarmee hen die zich een vreemde in eigen land voelen het idee te geven dat ze gehoord worden. Maar gaan juist die 'vreemden’ zich hier weer thuis voelen als het kabinet op hun bijstand beknibbelt, hun WW-uitkering bekort, hun AOW-leeftijd verhoogt, de zorg duurder maakt en Wilders alle ruimte geeft om te blijven polariseren en provoceren?