Hoogleraar sociale psychologie, Rijksuniversiteit Groningen

Tom Postmes

In een recent hoofdredactioneel commentaar van het NRC reageerde op de afnemende problemen rond de jaarwisseling. De NRC legde uit: het lijkt of de problemen afnemen. Maar “in werkelijkheid” weet iedereen die zijn ogen goed de kost geeft dat het bar en boos is. Ze staafden het met de verwijzing naar harde cijfers: onderzoek zou uitwijzen dat drankgebruik toeneemt, met name onder jongeren.

Maar de NRC had het mis. Uit onderzoek blijkt precies het tegendeel van wat ze beweerden. Cijfers van het CBS laten al jaren zien dat drankgebruik afneemt. Het Trimbos instituut concludeerde recent dat het percentage zware drinkers van 12 jaar en ouder sinds 2001 daalt. Ook “binge drinking” onder jonge scholieren (12-14 jaar) is tussen 2003 en 2007 afgenomen.

Het voorbeeld illustreert een merkwaardig verschil tussen realiteit (het gaat goed) en waargenomen realiteit (het gaat slecht). Ik vermoed dat veel mensen (de auteurs inclusief) oprecht menen te weten dat drankgebruik in Nederland stijgt. Het “voelt” immers zo. Er staan artikelen over in de krant. En er wordt over gepraat.

Het voorval staat niet op zichzelf. We leven in tijden van verontwaardiging, walging, woede en angst over verval. Cijfers die uitwijzen dat criminaliteit daalt, dat allochtonen goed integreren, dat moslims geen terrorist zijn, dat burgers vertrouwen hebben in de overheid, en dat drankgebruik afneemt: we geloven het niet, want ons gevoel zegt dat het niet waar kán zijn, dat het niet waar mág zijn. Maar incidenten die opgevat kunnen worden als signaal van verval worden uitgebreid besproken. Ze vormen aanleiding voor massahysterie en morele paniek.

Partijen aan de uiteinden van het politieke spectrum spinnen garen bij het collectieve geloof in het verval van ons land. Zowel de PVV als de SP openden hun laatste verkiezingsprogramma’s met ferme uitspraken over de toestand van het land. Nederland is door en door verrot. Sommige andere partijen zoals de VVD gaan hierin tot op zeker hoogte mee-niet zonder succes zoals blijkt. Maar de feiten wijzen ondertussen uit: Nederland doet het op de meeste vlakken beter dan vele andere landen, ook op die gebieden waar de waargenomen problemen het grootst zouden zijn (integratie, economie, criminaliteit, vertrouwen in openbaar bestuur). Dat Nederland verrot is, is de waan van de dag en de waan regeert.

Het gemankeerde beeld van de toestand van ons land is de meest dringende maatschappelijke kwestie van dit moment. Angsten en zorgen zijn vaak functioneel op korte termijn, maar zijn vaak geen goede leidraad voor openbaar bestuur. Ze leiden tot overschatting van problemen die er in werkelijkheid niet zijn. Ze leiden tot onderschatting van problemen waar de overheid werkelijk iets aan kan doen, en waar ze op lange termijn de kwaliteit van leven mee kan verhogen. En op korte termijn is het voor ons, als burgers, gezonder om optimistisch door het leven te gaan.


Bekijk ook de pagina van Tom Postmes bij de Rijksuniversiteit Groningen of bij het Social Psychology Network