Toneel Neurenberg

Steffen Radlmaier (red.)

Het proces van Neurenberg: Oorlogs misdadigers, sterreporters en het eerste internationale gerechtshof

Uit het Duits (Das Nürnberger Lernprozess) vertaald door W. Hansen

Cossee, 360 blz., € 24,90

Volgens de Duitse schrijver Alfred Döblin begon met het proces van Neurenberg (1945-1946) een kolossale toneelvoorstelling. Honderden journalisten en schrijvers uit de hele wereld reisden naar de verwoeste Duitse stad om het proces te verslaan dat het begin van een nieuwe internationale samenwerking moest vormen. Steffen Radlmaiers verzamelbundel Het proces van Neurenberg bevat een selectie van hun reportages, waaruit blijkt dat het proces, waarvan de juridische grondslagen vaak in twijfel werden getrokken, zijn betekenis voor een groot deel aan de overweldigende aanwezigheid van de pers ontleende. De rechters gingen uit van een «neutraal» oorlogsrecht dat tijdens het plegen van de misdaden nog niet bestond. Door deze juridische complexiteit was de symbolische functie van Neurenberg erg belangrijk. Na de verschrikkingen van de oorlog waren de media nodig om de wereld ervan te overtuigen dat de menselijkheid in ere werd hersteld. Uit Radlmaiers bundel wordt echter duidelijk dat de juridische en symbolische betekenis vaak op gespannen voet met elkaar stonden. Door de geweldige hoeveelheid bewijsmateriaal sleepte het proces zich eindeloos voort. De Amerikaanse journaliste Jannet Flanner klaagde: «Grosso modo zijn onze aanklagers erin geslaagd de qua concept omvangrijkste en meest dramatische oorlog die de wereld heeft gekend, vervelend en onsamenhangend te laten lijken.»

Eveneens deed de onverschilligheid van de Duitse bevolking afbreuk aan de symbolische rol. De Duitsers werden vooral in beslag genomen door een dagelijkse strijd om het bestaan in de verwoeste steden. Bovendien werd maar een gering aantal Duitse journalisten in de rechtszaal toegelaten. Hierdoor werd het proces voornamelijk een aangelegenheid van overwinnaars. Toch was er ook kritiek: in verschillende reportages wordt de juistheid van de geallieerde bombardementen op de Duitse steden al betwijfeld.

Volgens Radlmaier is in The Nuremberg Show met zijn «journalistieke wapen wedloop» het begin van de Koude-Oorlogspropaganda te zien. De felle en ideologische Russische journalisten verschillen sterk van hun Amerikaanse collega’s, die het proces vaak meer als een show zien. Een van de opgedirkte dames op de tribune gaf op de vraag of ze morgen weer naar het proces zou gaan kijken ten antwoord: «Natuurlijk kom ik, schat! Ik wil weten hoe het met de agressie tegen Oostenrijk afgelopen is!» Tijdens het proces van Neurenberg werd de tragedie van de Tweede Wereldoorlog opgevoerd, maar, gezien het vervolg van de geweld dadige twintigste eeuw, niet beëindigd.