Toneel

Topkomedianten

Toneel: Allen af door Toneelgroep Oostpool

De aanloop had al iets van kermis. Oud gevoel. Lekker op de OV-fiets door Zwolle scheuren en daarna in het theaterpark met twee oudere echtparen overleggen of het al tijd is voor een opwarmwijntje. Ik ben niet zo’n Parade-ganger – al die korte dijenkletsers met sushi vooraf, ik vind het maar niks. Maar als een toneelgroep als Oostpool met een komedie van dik twee uur rond gaat reizen, dan ben ik van de partij. Noises Off van Michael Frayn, in de prachtige vertaling van Rob Klinkenberg Allen af geheten, gaat over het maken van toneel, liever: over het onge looflijk zware werk dat komedie spelen heet. Eerste bedrijf: een troep bij elkaar ge harkte komedianten doet de generale repetitie van de klapdeurenklucht Niets aan onder leiding van de getergde regisseur Olivier Beffers (jawel, ik kan het ook niet helpen, Beffers is tijdens die generale met zijn kop al ruimschoots in Richard III, een Shakespeare die hij gaat regisseren bij Toneelgroep Amstelveen). Tweede bedrijf: we zien de achterkant van de laatste matinee van Niets aan, bergen to neel spelers leed, hoe red je een voorstelling tegen de wind in? Derde bedrijf: de laatste, aansluitende avondvoorstelling, waar alles wat mis kan gaan daadwerkelijk mis gaat.

Het courante vooroordeel dat het Grote Publiek niet is geïnteresseerd in toneelspelersbesognes (zie de recensies op de lunchvoorstelling Blöd, volgend seizoen lekker breeduit op tournee) wordt hier opnieuw gelogenstraft. Iedereen, pubers en ouders, groot ouders en kleinkinderen om me heen, kent dé ultieme poppenkastkreet: pas op, achter je! In de kern gaat komedie spelen daar over. En die kern wordt in Allen af (in de opzwepende regie van Erik Whien) door deze allemachtig-prachtig spelende troep toneelspelers overtuigend gedemonstreerd. Ik heb in tijden niet zo gelachen, ik heb in tijden niet zo mee geleden met de uitvoerenden in hun driedubbele rol: laten zien hoe het werkt, laten voelen hoe onwaarschijnlijk hard werken het is om te zorgen dát het werkt, en ten slotte de fysieke pijn tonen wanneer het im letzten Ende totaal niet werkt. Een horrorsprookje over komedie spelen, dat is Allen af ook. Hoe toneel maken in een griezelfilm kan veranderen.

Er schoot een historische associatie door mijn kop. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw kregen gerenommeerde toneelspelers en hun voetvolk door de (toen nog niet gesubsidieerde) toneelgezelschappen con trac ten aangeboden die liepen van het begin van het seizoen tot aan het begin van de navolgende zo mer. Daarna moesten ze zichzelf zien te redden, tot het nieuwe seizoen weer begon. In Noord-Holland bijvoorbeeld bereisden in die zomers klassespelers als Ko van Dijk en zijn vader Frits de legendarische kermissen in de provincie. De Parade-avant-la-lettre. Wat speel den ze in die kermistenten? Melodrama’s als De twee weezen, moord-en-doodslag thrillers, klapdeurenkomedies als dit Niets aan. Daarna traden ze weer contractueel aan voor het serieuze werk.

Allen af is een hommage aan het komediantenwerk. Een eerbetoon aan de razend moeilijke techniek van de toneelslapstick. Aan de combinatie van de juiste timing in de tekst, het exact doorgeven van voorwerpen, het precies openen en sluiten van deuren, de moeilijkheden bij het struikelen, het suggereren van dronkenschap zonder te schmieren. En alle dubbele bo dems die daar weer onder heen en weer schuiven, als ijsschotsen na een mislukt Kyoto-verdrag. De toneelverslaggever van dagblad Trouw, die heeft voorgesteld het derde bedrijf te schrappen, heeft er by the way he-le-maal niets van begrepen. Komedie spelen is trapezemagie zonder vangnet. De uiteindelijk dodelijke sprongen die dáárbij horen, zijn de onvermijdelijke uitswingers. Wie wil zien hoe een acteur die lijdt aan neusbloedingen, en die uiteindelijk een en al bloed is, en die ondertussen laat zien wat het begrip tragikomedie op een speelvloer betekent, die moet naar Allen af. Alle anderen die buikpijn van het lachen willen ook!

Allen af in Hengelo, Nijmegen, Apeldoorn, Arnhem. Tot en met 23 juli. Inlichtingen: www.oostpool.nl