Tot het bittere eind

‘DE MENSHEID HEEFT geen keus, dus de Balkan ook niet. Het is onmogelijk om in een homogeen-etnische staat te leven. Er zijn zo'n tweeduizend potentiële naties op de wereld en maar 150 staten. Als elke natie haar staat wil, wordt het een bloedbad. We moeten met elkaar samen leren leven. Dat is de enige manier.’

De Vlaamse Balkan-historicus Raymond Detrez is een beetje stil van zijn eigen uitspraak. Even viel hij uit zijn rol van koel redenerende wetenschapper. Dat is begrijpelijk: de Navo probeert met bombardementen de zoveelste etnische brand op ‘zijn’ Balkan te blussen. Detrez heeft er vrienden wonen en reisde er jarenlang rond. Detrez: 'Ik heb grote bewondering voor de cultuur van de Balkan. Maar ik heb geen voorkeur voor een volk. Als wetenschapper moet ik afstand nemen. Wat op de Balkan gebeurt gaat me aan het hart. Je zult het alleen niet aan me merken. Misschien kun je me zien als de arts die een zieke vriend behandelt. Ik heb alleen geen medicijn. Zelfs pijn stillen kan ik niet.’ Detrez, auteur van de alom geprezen studies De Balkan: van burenruzie tot burgeroorlog en De sloop van Joegoslavië, heeft onlangs opnieuw een Balkan-boek gepubliceerd: Kosovo, de uitgestelde oorlog. Een cynisch boek is het geworden. Detrez beschrijft hoe zowel Albanezen als Serviërs zich bedienen van historische mythen, hoe ze zonder enige terughoudendheid Tito’s Joegoslavië sloopten en hoe ze zich doelbewust, voortgestuwd op de golven van hun eigen onverbiddelijke nationalisme, in diametraal tegenovergestelde posities manoeuvreerden. Detrez schrijft het niet met zoveel woorden, maar de boodschap is duidelijk: tegen zoveel destructiedrang is geen kruid gewassen. In Kosovo woedt een uitgestelde oorlog die hij en vele anderen al jaren zagen aankomen en die zal worden uitgevochten tot het bittere einde. Een vreedzame oplossing is er niet. ER IS EEN Servische zegswijze: de oorlog is begonnen in Kosovo en daar zal hij ook eindigen. Detrez: 'Kosovo zal niet de laatste oorlog op de Balkan zijn. Maar het eerste klopt. De afbraak van Joegoslavië begon in Kosovo. Het Albanese separatisme is heel oud. Ook zonder dat hen de autonomie was afgenomen zouden de Albanezen hebben geprobeerd Kosovo los te maken van Joegoslavië. Het zijn niet de Serviërs maar de Kosovaren die de hele zaak in gang hebben gezet.’ De Albanezen zijn de laatste jaren niet bepaald goed behandeld door de Serviërs. Maakt dat hun separatisme verdedigbaar? 'Het huidige Joegoslavië is een verkapte etnisch-Servische staat, ook al heeft het nog zo'n mooie civiele grondwet. In feite regeren de Serviërs over de andere volken die in Joegoslavië leven. Het is logisch dat de Kosovaren niet in zo'n staat willen leven. Dat moeten de Serviërs begrijpen. De Kosovaren moeten daarentegen begrijpen dat Servië niet zomaar een stuk grondgebied wil loslaten. Maar aan begrip ontbreekt het iedereen in deze situatie, geloof ik. Intussen is de boel flink aan het escaleren. Albanië is net onder een soort bestuur van de Navo gekomen met het openstellen van zijn luchtruim en zijn havens. En in Macedonië zijn grote spanningen tussen de Albanese en de Macedonische bevolking. Als daar de vlam in de pan slaat, raken alle buurlanden erbij betrokken. Bovendien dreigt er weer een Koude Oorlog. Men doet er luchtig over en zegt dat Rusland er economisch zeer slecht aan toe is. Maar dat heeft Rusland er in het verleden niet van weerhouden zich te gedragen als een supermacht. Dat is de Russische paradox. Ik hoop maar dat de Russen dit geen tweede Koude Oorlog waard vinden.’ Wat vindt u van het optreden van de Navo? 'Er had nooit gebombardeerd mogen worden. Maar nu het dan zo ver is, moet je vaststellen dat er hoe dan ook een merkwaardige strategie wordt gehanteerd. Volgens mij zijn er drie mogelijkheden. De Navo heeft de etnische zuiveringen van de Serviërs ingecalculeerd. Dan is alles onder controle en zal Milosevic toegeven. Ofwel ze hebben de zuiveringen niet voorzien. Dan moeten we ons afvragen of de Navo wel functioneert. Ongeveer alles wat ze niet wilden, hebben ze nu gekregen: etnische zuiveringen, escalatie door vluchtelingen, spanningen met Rusland en een achter de leider verenigd Servisch volk. De derde mogelijkheid is heel cynisch: misschien is dit precies wat ze gewild hebben. Als de Contactgroep, en dus de Navo, nog steeds wil dat Kosovo binnen de grenzen van Servië blijft, dan hadden ze niets beters kunnen doen dan dit. Eerst de Serviërs vrij spel geven in het verslaan van het UCK (Kosovo Bevrijdingsleger - jb), dan bombarderen zodat alle Kosovaren eruit worden gegooid en Milosevic weer stevig in het zadel zit. Maar er kan nog van alles gebeuren. Misschien komen er toch grondtroepen. Misschien gaat het UCK gebruikt worden als Navo-leger op de grond. Ze kennen het terrein en ze zijn zeer gemotiveerd. In de zomer van 1995 zijn ook het Kroatische leger en het moslimleger op die manier ingezet tegen de Bosnische Serviërs.’ In uw laatste boek schrijft u over etnische zuiveringen als een doodnormaal verschijnsel op de Balkan, terwijl in het Westen wordt gevreesd dat er een typisch Servische vorm van genocide aan de gang is. 'De vroegste etnische zuiveringen vonden plaats in het begin van de negentiende eeuw. In 1830 ontstaat de Servische staat. Daar worden ogenblikkelijk alle moslims uitgegooid. De Grieken doen hetzelfde. In Bulgarije verdwijnt in 1878 de helft van de Turkse bevolking: vermoord en verjaagd. In 1985 nog hebben ze geprobeerd de laatste Turken, zo'n miljoen, te verdrijven. Er zijn er 350.000 over de grens van Turkije gedeporteerd. Dat was de eerste moderne etnische zuivering. In het huidige conflict in Kosovo vonden voor het eerst beperkte etnische zuiveringen plaats begin 1998. Er werden dorpen platgebrand om het UCK te verdrijven. Nu zijn er etnische zuiveringen op grote schaal en die gaan altijd gepaard met wreedheden. Met verkrachtingen, moord, brandstichting, noem maar op. De Serviërs willen de bevolking verdrijven en dat lukt niet als de mensen niet geïntimideerd worden. Dat is natuurlijk verschrikkelijk, ik wil dat niet verdedigen. Maar genocide is toch iets anders.’ U BESTEEDT nauwelijks aandacht aan Milosevic als factor in het ontstaan van de problemen in Kosovo, terwijl de Navo hem ziet als de boeman. 'Milosevic is helemaal niet belangrijk in deze zaak. Ik vind het onbegrijpelijk dat kranten over hem schrijven alsof hij Pol Pot, Hitler of Saddam Hoessein is. Je kunt beter onderzoeken waar die man voor staat. Wat verdedigt hij? Waarom heeft hij zoveel succes? Dan zie je dat hij probeert de economische belangen en de politieke posities van de oude communisten te bewaren. Milosevic gebruikt het nationalisme daarvoor. Dat hij geen autonomie wil geven aan de Albanezen is niet iets dat alleen uit zijn geest voortkomt, het heeft brede steun van de Serviërs. Van mij mag hij weg, hij houdt heel wat hervormingen tegen. Maar het zal niets veranderen ten aanzien van Kosovo. Ook de oppositie wil Kosovo koste wat het kost behouden. Ik zie geen politicus in Servië die een heel andere politiek inzake Kosovo zou kunnen voeren en dan toch politiek zou overleven. Ook rond Bosnië en Kroatië was zijn optreden logisch. Als het oude Joegoslavië met de afscheiding van Slovenië, Kroatië en Bosnië zou worden opgedeeld langs de oude federale grenzen, zou een derde van de Serviërs buiten Servië vallen. De nieuwe staten beloofden wel dat ze rekening zouden houden met de Servische minderheden, maar daarvoor bestond geen enkele garantie. Je hoefde geen nationalist te zijn om als Serviër niet in Bosnië of Kroatië te willen wonen. Milosevic heeft van de Servische angst handig gebruik gemaakt. Maar tegelijkertijd pushten de Serviërs hem daartoe, omdat ze het als zijn plicht zagen om voor de belangen van de volksgenoten buiten de grens op te komen. Ik vraag me af of een liberaler politicus iets anders gedaan zou hebben. Milosevic is nu gediaboliseerd en vanaf dat moment is het westerse gezond verstand blijven stilstaan. Via Milosevic wordt nu een heel volk gediaboliseerd. Alsof het moorden de Serviërs in de genen zit.’ UIT AL UW boeken spreekt een afkeer van het nationalisme. U ziet het als de veroorzaker van de ellende op de Balkan. Is het in te dammen? 'Het nationalisme is een ramp voor de Balkan. Elke natie haar eigen staat, is de leus. Maar op de Balkan wonen alle nationaliteiten door elkaar heen. Je kunt er alleen etnisch-homogene staten krijgen door je te buiten te gaan aan allerlei excessen. Het is een westers idee dat in de achttiende eeuw wortel schoot op de Balkan. Daarvóór bestond er geen nationale identiteit. Mensen voelden zich moslim of christen en verder niets. Dat het nationalisme zo sterk is op de Balkan kan te maken hebben met het sterke gevoel van verwantschap met de voorouders en het idee dat men de natie ziet als een hechte gemeenschap, als een grote familie. Leven in stamverband was heel lang gebruikelijk.’ Er is geen oplossing voor wat er nu gebeurt op de Balkan? 'Het oude federale Joegoslavië was de oplossing, maar dat hebben ze kapotgemaakt. De mensen dachten dat de natuurlijke orde inhield dat de mensheid is opgedeeld in volkeren en dat elk volk zijn eigen staat moest hebben. Dat klinkt zo aannemelijk dat iedereen het gelooft, terwijl het helemaal niet waar is. Ook etno-culturele gemeenschappen zijn constructies.’ Verlangt u terug naar het Joegoslavië van vóór Milosevic? 'Jawel. Joegoslavië heeft lange tijd goed gefunctioneerd. Het is niet kapotgegaan doordat minderheden slecht behandeld werden, maar door economische en politieke crises. Er waren heel wat vormen van onvrijheid, maar die hadden niets te maken met etnische discriminatie. Die bestond niet in Joegoslavië.’ Maar het was toch de keiharde communistische onderdrukking die ervoor zorgde dat alles pais en vree leek wat betreft de verschillende bevolkingsgroepen? 'Dat is een misverstand. Er was geen onderdrukking van nationale identiteiten. Joegoslavië bestond uit republieken en autonome gebieden. Dat waren allemaal verschillende vaderlandjes. Cultuur-nationalisme werd niet gehinderd. Er werden wel harde maatregelen genomen tegen separatisme, maar dat zou elke staat doen. Er is nog wel iets van over in het huidige Joegoslavië. Op papier hebben de minderheden veel meer rechten dan waar ook op de Balkan. De Albanezen hebben het nooit beter gehad dan in het oude Joegoslavië. Ook niet in Albanië. Leven in federaal verband met meerdere volken is echt de enig juiste manier.’ DAT TREFT, DE EU heeft voorgesteld om een ronde-tafelconferentie te organiseren met alle Balkan-landen. Dat zou het begin kunnen zijn van de vorming van een Balkan-federatie. De Kosovaarse socioloog Adem Demaci stelde eerder al een beperkte federatie voor van Kosovo, Montenegro en Servië. 'Het heeft helaas geen zin meer. Alles gaat nu de andere kant uit, samenleven lukt niet meer. Ik vrees dat de etnisch-homogene oplossing nog lang niet uit de tijd is. Kijk maar naar de Duitse eenwording en de Europese Unie. Daar is geen echte democratie; er is vooral diplomatie tussen de verschillende natiestaten die van de Unie deel uitmaken. Als het daar al niet kan, lukt het op de Balkan helemaal niet.’ Geen oplossing dus? 'Voorlopig niet, althans geen vreedzame. Er zullen nog wel conflicten komen. Uiteindelijk zou het wel eens zo kunnen zijn dat je nog maar een paar staten op de Balkan hebt, maar die zijn dan wel etnisch-homogeen. Als je groepen verdrijft krijg je revanchisme, maar dat valt wel onder controle te houden. Het is geen prettige oplossing, maar ik ben bang dat het die kant op zal gaan.’ Ook als het Westen 'humanitair’ blijft ingrijpen? 'Ingrijpen heeft nooit wat opgeleverd. Sinds de negentiende eeuw worden de grote mogendheden voortdurend geprovoceerd om zich met de Balkan bezig te houden. Dat willen de volkeren daar graag, omdat ze niet sterk genoeg zijn om hun eigen oorlogen uit te vechten. Het UCK heeft het optreden van de Serviërs uitgelokt en vervolgens gesmeekt om westerse steun. Krijgt een volk niet zijn zin, dan voelt het zich slachtoffer. Speelbal van de grote machten. Dat geldt niet alleen voor de Serviërs die zich door iedereen in de steek gelaten voelen, maar ook voor de Grieken, de Bulgaren en de Roemenen. Constantinopel had allang Grieks moeten zijn, Macedonië allang Bulgaars en Bessarabië allang Roemeens. En zo kan ik nog wel even doorgaan. Het zijn net lastige kinderen, de Balkan-volkeren. Het ene is geen haar beter dan het andere. En ik zou niet weten hoe je ze rustig moet krijgen.’