Kameroen speelde met magie

Toverdokters in het voetbal

Ter voorbereiding op het wereldkampioenschap voetbal, dat vrijdag 9 juni in Duitsland begint, speelde Nederland zaterdag vriendschappelijk tegen Kameroen. Het was niet alleen een wedstrijd tegen de spelers, maar ook tegen een toverdokter. Voetballer en antropoloog Arnold Pannenborg trainde zes maanden mee met een Kameroens team.

Meer informatie: voetbalinafrika.web-log.nl

LIMBE, KAMEROEN – In de tweede helft, als het 1-1 staat in de derby tussen Victoria United en Mount Cameroon FC de Buea, breekt er plotseling een massale vechtpartij uit op het veld van het Centenary Stadion in Limbe. «Onze keeper had een preparaat in zijn doel verborgen: een fles water», vertelt Essomba, een potige voetballer van Mount Cameroon FC de Buea. «Toen de keeper de fles voor het begin van de tweede helft in het andere doel verborg, schreeuwden de fans van Victoria United moord en brand. Opeens rende een jonge supporter van Victoria United het veld op en stal de fles uit het doel. Onze keeper en enkele teamgenoten haalden hem al snel in en begonnen op hem in te slaan.» Na ongeveer twintig minuten weten de spelers van Victoria United en een tiental militairen de supporter te ontzetten. Maar in de tussentijd geeft hij de fles door aan een andere fan, die ermee het stadion weet te ontvluchten. Terwijl de supporter in een taxi naar het ziekenhuis wordt gebracht, scoort Victoria United en wint de wedstrijd. «Ze hebben onze magie gestolen», zegt Essomba zachtjes. «Met die fles in het doel wonnen we drie wedstrijden achter elkaar, maar na die wedstrijd ging alles mis. We hebben nu al zes wedstrijden op rij verloren.»

We zitten in een restaurant in Buea, een provinciehoofdstadje in Kameroen. In de maanden waarin ik meetrain met Mount Cameroon wil geen manager, coach, scheidsrechter of voetballer iets over Afrikaanse magie vertellen. Maar ik weet dat het bestaat. Ik heb gelezen over op het veld geslachte geiten, met bloed ingesmeerde spelers, over urineren op het veld en teams die de nacht voor de wedstrijd op het kerkhof doorbrengen.

De fles water is volgens Essomba een afgeleid wapen, omdat de ballen van het doel wegkaatsen alsof er een schild omheen is gespannen. Sommige preparaten verblinden de aanvallers of brengen ze in verwarring. De aanvaller staat met de bal voor het doel, maar weet niet meer wat hij er überhaupt kwam doen. Het preparaat kan tevens een optische illusie in de ogen van de aanvaller veroorzaken. De voetballer schiet op het doel, zich niet bewust van het feit dat het doel zich enkele meters naar links of rechts bevindt. Omgekeerd kan een preparaat in het doel zich tegen de keeper keren. Die ziet plotseling meer dan één bal. Of hij ziet in plaats van de bal een gevaarlijke leeuw op zich afkomen.

De meeste voetbalmagie is van relatief onschuldige aard, zoals die fles water. Dat heet witte magie: voetballers verworden tot slappe vaatdoeken of het team weet niet meer met welke tactiek het ook weer het veld op ging. Soms is de magie kwaadaardiger. Zwarte magie kan spelers ziek maken, zware blessures veroorzaken of een team in zijn geheel op slot gooien. Maar Muti of juju, zoals voetbalmagie in westelijk Afrika wordt genoemd, is overal: van schooltoernooien tot de play-offs in de eerste en tweede divisie.

Voetbalmagie is niet bedoeld om de eigen voetbalprestaties te verhogen, maar juist om de spelers van de tegenpartij te verzwakken. Als de witch doctor (toverdokter) van de tegenpartij jouw spelers verzwakt, moet je zelf dus een witch doctor inhuren om je spelers te beschermen.

«Als beide teams een goede witch doctor in dienst hebben die elkaars magie weten te neutraliseren», zegt de teammanager van Mount Cameroon, «dan kunnen de voetballers in het veld ongestoord voetballen. De twee witch doctors zijn verwikkeld in een spiritueel gevecht, de voetballers in een fysiek gevecht om de bal.»

Een bekende vorm van magie is de zogenaamde «kunstmatige berg»: elf spelers stellen zich zij aan zij op de doellijn op en fluisteren een spreuk. Zo creëren zij een ondoordringbaar obstakel om het doel af te schermen. «Je kunt schieten wat je wil, de bal gaat er niet in», zegt Essomba. «Daarom geef ik een van mijn spelers vlak voor de wedstrijd een geprepareerde steen of muntstuk», legt de teammanager uit. «Die gooit hij vervolgens tijdens de wedstrijd in het doel van de tegenstander. Daarmee is de kunstmatige berg vernietigd en kan er worden gevoetbald.»

Hetzelfde gebeurde tegen eerste-divisieclub Bamboutos de Mbouda, gespecialiseerd in het prepareren van wedstrijdballen. «Vlak voor de wedstrijd smeerden we de schoenen van de spelers in met een zalfje om de kracht van de bal te neutraliseren. En de handschoenen van de keeper, natuurlijk.» Daarna duikelde Bamboutos in de competitie.

Wie zulke krachtige magie heeft, wil dat koste wat het kost geheim houden. Maar teams spelen elkaar soms ook informatie door over de magie van directe concurrenten. Coton Sport de Garoua bijvoorbeeld, een team uit het hoge noorden van Kameroen, is de kampioensploeg van de laatste jaren. In het voorgaande seizoen, toen Coton Sport met Canon uit Yaoundé om de eerste plaats vocht, kreeg de clubpresident van Mount Cameroon een telefoontje van zijn collega van Canon. «Hij verklapte het geheim van Coton Sport», aldus de teammanager. «De week erna kregen wij Coton Sport op bezoek, in de wetenschap dat zij al zes wedstrijden op rij hadden gewonnen. We prepareerden onze wedstrijd op basis van deze informatie. Wij wisten ze op 0-0 te houden.»

Na drie maanden in Buea krijg ik via een bevriende voetballer het telefoonnummer van een witch doctor die voor vele eerste-divisieteams in Kameroen heeft gewerkt. Bij onze eerste ontmoeting kan ik nauwelijks geloven dat deze relatief jonge vent in trainingspak, met zonnebril op het hoofd en mobiele telefoon in de hand, werkelijk een witch doctor is.

«Ik heb een hekel aan het woord witch doctor», zegt hij. «Noem me liever een spiritueel adviseur.» Want de term witch doctor wordt over het algemeen vereenzelvigd met duivelse krachten, met onheil en dood: «Ik spreek onschuldige krachten aan. Er is niks duivels aan.» Bovendien houdt zijn vak meer in dan louter het prepareren van wedstrijden. Hij ver vult een adviseursrol binnen de club. Vaak overlegt hij samen met de coach over de specifieke opstelling van het team, want hij, zo is de gedachte, weet welke spelers de wedstrijd zullen beslissen en welke spelers beter niet in het veld kunnen staan.

Dat heb ik eerder gehoord. Een voetballer in Buea vertelde me dat hun spiritueel adviseur op een avond alle spelers bijeen riep. Hij liet de spelers een voor een op bladeren kauwen en smeerde tegelijkertijd een zalfje op hun voorhoofd. Vier spelers klaagden over een branderig gevoel, de rest voelde niets. Deze vier spelers staan morgen in de basis, zei de spiritueel adviseur, want zij beslissen de wedstrijd. Andersom kan ook. De aanvoerder van een eerste-divisieteam hoorde van zijn spiritueel adviseur dat hij niet zou spelen. Een supporter van de tegenpartij had in het geniep zijn voetafdruk weten te bemachtigen en die werd door de spiritueel adviseur van de tegenpartij gebruikt in een ritueel om de aanvoerder te beheksen.

Dankzij mijn spiritueel adviseur beginnen mij dingen op te vallen tijdens wedstrijden. Op een zondagmiddag sta ik samen met hem op de tribune in het stadion van Victoria United, dat speelt tegen PWD Bamenda, een concurrent uit het noordwesten. Een immens gejoel stijgt op uit het stadion in Limbe als de spelers van PWD Bamenda in wedstrijdtenue over het pad in de richting van het veld lopen.

Iemand tikt me op de schouder. «Kijk eens naar de overkant», zegt de spiritueel adviseur, die zelf overigens niet betrokken is bij de preparatie van deze wedstrijd: «Daar, bij de muur.» Achttien voetballers en drie (assistent)coaches springen razendsnel met tassen en al over de vrij lage muur van het stadion en lopen nonchalant door het publiek naar de reservebank. PWD Bamenda had namelijk via hun in Limbe woonachtige supporters gehoord dat het thuisteam een preparaat bij de ingang van het stadion had begraven.

Het begraven van preparaten, veelal zwarte magie, komt veel voor. Zulke preparaten bevatten minimaal twee ingrediënten: een dier, of een deel daarvan, en een prop papier met daarop de namen van alle spelers van de tegenpartij. «Als je eroverheen loopt, voel je je futloos», legt de spiritueel adviseur uit. Als je zo’n preparaat tijdig weet te lokaliseren en het vervolgens opgraaft, is het niet ongewoon dat de spelers erop urineren om de magie te neutraliseren. De wedstrijd tussen Victoria United en PWD Bamenda eindigt in 0-0. Kennelijk waren zowel spelers als spiritueel adviseurs aan elkaar gewaagd.

Dat neemt niet weg dat voetbalmagie een ingewikkeld en serieus systeem is dat beter onder de noemer religie dan bijgeloof past. Voetbalmagie is namelijk onvoorwaardelijk. Westerlingen proberen Afrikanen er vaak van te overtuigen dat magie irrationeel is: een team prepareert de wedstrijd en verliest met 3-0: dan werkt magie toch niet?

Maar een Kameroener kan een dergelijk paradoxaal voorval moeiteloos verklaren. In het geval van verlies heeft de tegenpartij de magie effectief gecounterd, kan de spiritueel adviseur een oplichter zijn of hebben de spelers en coach zich niet aan de regels van de magie gehouden. Ze zijn bovendien niet zo naïef om alle overwinningen en nederlagen aan magie toe te schrijven. Eerste-divisieteam Stade Bandjoun, bijvoorbeeld, huurt spiritueel adviseurs in voor al zijn wedstrijden maar zal degraderen naar de tweede divisie. «Ze hebben geen geld, geen goede coach en geen goede spelers», is de verklaring van de teammanager van Mount Cameroon. «Hoe kun je zo je wedstrijden winnen?» Andersom winnen Coton Sport en Garoua kampioenschappen omdat ze, behalve goede spiritueel adviseurs en krachtige magie, een sterk team en een ervaren coach hebben.

Coach en spiritueel adviseur zijn dus beiden verantwoordelijk voor de successen. Beiden worden aangesteld op basis van eerder geleverde prestaties bij andere clubs, beiden worden zo weer ontslagen bij tegenvallende resultaten.

De vraag blijft wie er belangrijker is: de coach en zijn team of de spiritueel adviseur en zijn magie? Het antwoord verschilt per persoon. Essomba wil zichzelf niet wegcijferen en zegt dat een overwinning voor zeventig procent aan de spelers ligt en voor dertig procent aan de magie. De teammanager houdt het op vijftig/vijftig en de spiritueel adviseur komt op zeventig procent magie en dertig procent spelers. In de woorden van een voetballer in Buea: «Als de spiritueel adviseur zegt dat je niet gaat scoren, dan ga je ook niet scoren.» Aan de andere kant mag je van magie geen wonderen verwachten: «Je kunt als voetballer niet rustig wachten totdat de bal het doel in vliegt. De speler scoort, niet de magie.»

Magie heeft dus een complementaire functie. Dat blijkt ook uit de salarissen. De voorzitter van Mount Cameroon betaalt de spiritueel adviseur gemiddeld 150 tot driehonderd euro per wedstrijd. Bij belangrijke wedstrijden (een derby en wedstrijden aan het eind van het seizoen) moet veel dieper in de buidel worden getast. Alle spirituele onkosten komen netjes in de boeken van de accountant terecht, onder het kopje «psychologische voorbereiding». Rijke clubpresidenten kunnen zich zulke uitgaven veroorloven, de meeste Kameroeners, met hun gemiddelde inkomen van 550 euro per jaar, niet. Magie is niet louter een geloof van een matig opgeleide onderklasse.

Als de tweede helft van de competitie al gevorderd is, sta ik samen met de spiritueel adviseur op de houten tribune van het stadion in Buea. Essomba loopt zich met de andere spelers van Mount Cameroon warm op het veld. Donderwolken en harde regenbuien drijven vanuit de oceaan onze kant op. Uit dezelfde richting komt het team van Victoria United uit Limbe. «Victoria United komt vandaag met de staart tussen de benen in Buea», zegt de spiritueel adviseur. «Ze hebben gehoord dat Mount Cameroon de wedstrijd goed heeft geprepareerd, dat de club letterlijk heel ver is gegaan. De clubpresident schijnt iemand helemaal naar Togo te hebben gestuurd om magie te halen.»

Hij heeft daarvoor drieduizend euro uitgetrokken. Wat de clubpresident precies heeft gekocht, is strikt geheim. De spiritueel adviseur weet het niet, Essomba weet het niet, zelfs de teammanager weet het niet. Maar het werkt wel. Twee uur later heeft Mount Cameroon op een modderig veld zijn aartsrivaal met 1-0 verslagen.


Meer informatie: voetbalinafrika.web-log.nl