Economie

Tragedie

Richard is 55. Na wat omzwervingen als afgestudeerd wiskundige is hij op zijn dertigste gaan werken als automatiseerder bij een grote bank. Na 25 dienstjaren krijgt hij van zijn directeur te horen: ‘Na de reorganisatie is er voor jou helaas geen plaats meer.’ De handdruk van drie jaarsalarissen kan hij niet weigeren. Hij krijgt bovendien ruim drie jaar een werkloosheidsuitkering. Daarmee zingt hij het wel uit tot zijn pensioen.

Anton is 42. Anton is de ambitieuze onderdirecteur van de bank die Richard het slechte nieuws bracht. Het bedrijf ondervindt zware concurrentie van andere banken. Aandeelhouders eisen hogere rendementen. Daarom is de bank onlangs gefuseerd met een buitenlandse concurrent. Door de schaalvoordelen worden de kosten gedrukt, maar de fusie betekent ook dat Anton de opdracht krijgt om de helft van de vijftigkoppige IT-afdeling te ontslaan.

Richard was een goede werknemer en een gewaardeerde collega. Richard kon de nieuwste ontwikkelingen wat moeilijker bijbenen. De bank rekruteerde Aziatische en Oost-Europese whizzkids, die het tempo op de IT-afdeling steeds meer dicteerden. Richard compenseerde zijn oplopende kennistekort met sociale vaardigheden en schoof door naar meer leidinggevende functies.

Anton staat voor een duivelse opgave. Iedereen die niet goed functioneert verdwijnt. Maar ook oudere werknemers zijn de klos. Niet omdat Anton een hekel aan ze heeft, maar omdat ze te duur zijn. Het salaris blijft immers stijgen met de leeftijd, terwijl de productiviteit op een gegeven leeftijd haar top wel heeft bereikt en bij sommigen zelfs daalt. Vanaf een bepaalde leeftijd kosten veel werknemers meer dan ze opleveren. Anton kan in het bedrijfsbelang daarom niet anders doen dan de meeste ouderen ontslaan. Zo ook Richard.

Richard, altijd optimistisch, denkt dat hij nog een nieuwe baan kan vinden. Helaas. Sollicitaties draaien uit op niets dan frustratie. Andere bedrijven vinden Richard te duur of ze denken dat hij niet functioneerde in zijn oude baan. Vanwege de hoge loonkosten en de goede ontslagbescherming is hij een financieel risico.

Richard is van sollicitatieplicht ontheven en zit nu chagrijnig thuis. Hij voelt zich afgedankt. Zijn vrouw probeert zijn humeur op te kalefateren. Ze reizen veel en knappen een tweede huis in Frankrijk op om van een zonnige oude dag te genieten.

Richards twee zonen, van 28 en 30, ergeren zich aan hun vader, die op zijn 55ste renteniert terwijl hem niets mankeert. Zij moeten nu meer belasting en premies betalen. Ze zien de bui van de vergrijzing hangen. Zelf denken ze tot minimaal hun 68ste te moeten werken en nooit van riante regelingen te kunnen profiteren. Bovendien moeten ze in de toekomst ook forse bedragen neertellen voor de gezondheidszorg en de aow van hun ouders.

Dit verhaal is verzonnen, maar het is ook de werkelijkheid. Niemand wil dat oudere werknemers zonder pardon worden ontslagen. Ze zijn nog prima in staat om te werken en willen dat zelf ook. Ontslag leidt tot welvaartsverlies, omdat er minder mensen werken wordt het draagvlak voor de overheidsvoorzieningen ondermijnd, en de solidariteit tussen de generaties erodeert.

Het wezenlijke probleem is dat we het de gewoonste zaak van de wereld vinden dat de lonen blijven stijgen naarmate we ouder worden. Wie jong is, krijgt minder betaald dan zijn productiviteit rechtvaardigt, in de verwachting dat hij als oudere meer loon krijgt dan zijn productiviteit rechtvaardigt. Deze ongeschreven afspraak wordt opgeblazen, omdat de verhouding tussen ouderen en jongeren vanwege de vergrijzing uit het lood raakt. En toch durft niemand aan de lonen van ouderen te komen.

De vakbond is met haar vergrijsde achterban de natuurlijke verdediger van het anciënniteitsprincipe. Maar ze schieten zichzelf in de voet. Dure ouderen worden nu als het even kan ontslagen en vervangen door goedkopere jongeren. De vakbond gelooft ten onrechte dat ontslagbescherming oudere werknemers kan beschermen: eenmaal werkloos komen ouderen als Richard juist door de ontslagbescherming niet meer aan de bak.

Alleen als de lonen voor oudere werknemers kunnen zakken en de ontslagbescherming wordt versoepeld, is het voor bedrijven interessant om ouderen in dienst te nemen en te houden. De meeste oudere werknemers kunnen een stapje terug in salaris gemakkelijk opvangen, zeker als de kinderen uit huis zijn. Laat het daarom bij de participatietop van de regering met werkgevers en werknemers hierover gaan. Dan kunnen de komende jaren honderdduizenden tragedies worden voorkomen.