Tragedie

Dat Shell de zaak verloor die Milieudefensie tegen het concern had aangespannen, zet de verhoudingen tussen de partijen op scherp.

Enige ergernis wekte het hier en daar wel in de Tweede Kamer. Dat kabinetsinformateur Mariëtte Hamer vertegenwoordigers van belangenorganisaties ontving in de Stadhouderskamer. Waarom mochten onder meer de anbo, Stichting Urgenda en NLdigital wel komen praten, maar andere organisaties, over andere thema’s dan ouderen, duurzaamheid en digitalisering, niet?

Ik kan me die ergernis wel voorstellen. Maar dan om nóg een reden. We hebben verkiezingen gehad. In de aanloop daar naartoe hebben alle politieke partijen verkiezingsprogramma’s geschreven. Toen hebben al die belangenorganisaties kunnen lobbyen. En vervolgens is de kiezer naar de stembus gegaan. Je zou toch zeggen dat op basis daarvan nu geformeerd moet worden. Anders blijven we aan de gang met polderen. Er was toch ook snelheid geboden? En waarom mag de een dan wel nog een keer zijn zegje komen doen en de ander niet?

Maar de organisatie die vorige week het hardst en duidelijkst haar zegje deed, gepaard gaand met een ferme klap die tot diep op het Binnenhof hoorbaar was, had daarvoor informateur Hamer en een bezoekje aan de Stadhouderskamer niet nodig. Wel een lange adem en een rechtszaak. Milieudefensie won de zaak die zij had aangespannen tegen Shell. Het olieconcern moet de uitstoot van broeikasgassen in 2030 met 45 procent hebben verminderd ten opzichte van 2019. De rechter oordeelde dat het bedrijf bijdraagt aan de opwarming van de aarde en daarmee aan de klimaatcrisis, waarmee Shell het recht op leven en een ongestoord gezinsleven in gevaar brengt, van huidige én toekomstige generaties.

Wie er juichten op het Binnenhof en wie niet of toch in ieder geval minder, is makkelijk uit te tekenen. Bij GroenLinks en de Partij voor de Dieren ging als het ware de vlag uit. Bij vvd en cda lachten ze met kiespijn. En zoals was te voorzien was er de kritiek dat de rechter op de stoel van de overheid was gaan zitten. Al werd die kritiek hier en daar gebracht in de verpakking van een interessante juridische casus. Wat deze zaak voor juristen ongetwijfeld zal zijn.

Maar bekijk het van de kant van ongeruste burgers en het is toe te juichen dat de rechter als het ware op de stoel van de overheid is gaan zitten. Want als de overheid onvoldoende het algemeen belang in het vizier houdt, waar kan de burger dan aankloppen? Wat hebben mooie internationale akkoorden over het klimaat en verdragen over mensenrechten voor zin als de burger nergens terecht kan om de eigen democratisch gekozen regering, die deze akkoorden heeft ondertekend en zich aan die mensenrechtenverdragen heeft gebonden, daaraan te houden? Zodat de overheid die vervuilende bedrijven achter de broek gaat zitten.

Milieudefensie heeft informateur Hamer helemaal niet nodig

Na de gerechtelijke uitspraak kwam de discussie ook meteen weer terecht in de economische tragedie van de meent: ja maar, als Shell dat als enige moet doen, is dat niet eerlijk, dat werkt concurrentievervalsend, dat moet toch in internationaal verband worden geregeld! Oud-Shell-topman Jeroen van der Veer haalde klm erbij die hier volgens hem echt niet minder van gaat vliegen, maar gewoon ergens anders brandstof gaat kopen. Evenals de automobilist die volgens Van der Veer een ander tankstation aandoet als Shell een pompstation sluit en echt niet eerder een elektrische auto gaat kopen.

Maar juist daarom, omdat Van der Veer dit goed ziet, is er een overheid nodig die de tragedie van de meent afwendt: door te waken over het algemeen belang. Niet dat individuele bedrijven of burgers geen eigen verantwoordelijkheden hebben, maar de overheid moet het gehele speelveld overzien en zorgen dat dit gelijk is. Ze zal daarvoor de regels voor die gezamenlijke meent – voor de aarde, de natuur, de lucht, de bodem – moeten aanpassen en vernieuwen. Ze zal moeten aanjagen, stimuleren, reguleren en verbieden dus. Opdat er straks überhaupt nog een meent is.

Natuurlijk is deze rechterlijke uitspraak bij de kabinetsformatie een steun in de rug voor partijen als D66, pvda en GroenLinks. Die kunnen er hun voordeel mee doen. Die drie hebben elkaar op het gebied van klimaat en duurzaamheid hard nodig om tegenwicht te bieden tegen het duo vvd en cda. Want die kunnen in een kabinet met deze vijf partijen terugvallen op een rechtse meerderheid in de Tweede Kamer. Wat weer laat zien dat een dun, losjes geformuleerd regeerakkoord niet altijd in het belang is van juist de partijen die daarop aandringen.

Shell kan in hoger beroep gaan. Maar daarmee zal tijd verloren gaan. Terwijl als de transitie naar klimaatvriendelijk onvermijdelijk is, het bedrijf er beter voor kan zorgen partijen als vvd en cda mee te krijgen op een nieuw speelveld, met nieuwe spelregels die ook voor de concurrenten gelden en die hun klanten ertoe aanzetten ook te vergroenen of minder te reizen. Als de wens om te verduurzamen bij Shell oprecht is, dan is de beste lobby die het concern voor een duurzame strategie en groen beleid kan krijgen eigenlijk deze rechterlijke uitspraak.

De groene politieke partijen doen er in de kabinetsformatie wel verstandig aan een overwinning op het klimaatdossier niet te nadrukkelijk op het eigen conto te schrijven. Want dat schrikt vvd en cda bij voorbaat al af. En juist op die tragedie zitten de ongeruste burgers die de rechtszaak aanspanden niet te wachten.