Tragisch levensgevoel

Alexander Umnitzer, personage in Eugen Ruge’s bekroonde roman In tijden van afnemend licht, bezocht het schildpaddenmuseum aan Mexico’s Stille Oceaan-kust. Er was nu eenmaal weinig te doen in de streek waar hij belandde na zijn doodvonnis in een Berlijns ziekenhuis (‘niet operabel’). Hij was vertrokken zonder van iemand afscheid te nemen, resultaat van een geschiedenis van ontworteling en verval – die van hem, zijn familie, de ddr waarin hij opgroeide.

Het was in een impuls Mexico geworden, door de verhalen die zijn oma hem ooit vertelde over het land waar ze als balling had gewoond. Op de plek van het museum had vroeger een fabriekje gestaan waarin de dieren tot soep werden verwerkt na levend uit hun schild te zijn gesneden. Nu, 2001, werden ze er liefdevol beschermd ‘en hij besloot dit oord toe te voegen aan het geringe aantal ervaringen dat pleit voor de opvatting dat de mensheid geleidelijk vooruitgaat’. Een wel heel zwakke echo van het totalitaire vooruitgangsdenken dat het communisme van grootmoeder en ouders had gekenmerkt. Maar het ontroert menige lezer van deze grote ddr-roman, grotendeels gebaseerd op Ruge’s eigen familiegeschiedenis.

Meteen na lezing zag ik Stockholm, een van de nieuwe One Night Stands. Onvergelijkbaar, maar verwant in de zin dat ook die film, zoals veel fictie, eindigt na een lange reis naar zee, waarbij veel onherstelbaar of onopgelost blijft, maar er een glimp van aanvaarding, berusting, vrede, zelfs hoop is. In dit geval draait het om chauffeur Ben, die met zijn touringcar een ongeluk veroorzaakte waarbij vijf passagiers omkwamen. Het ‘meisje met iPod’ dat achter hem loopt in het openingsshot keert steeds terug – waardoor je gaat begrijpen dat ze dood is en dat ze zijn loden gewicht is. Praten erover kan hij niet, wat de opgave voor de acteur extra zwaar maakt. Ton Kas komt ver, maar je blijft zien hoe lastig dat is. Wat drijft hem in een van zijn vriendin geleende auto naar Scandinavië? Hij stopt bij een huisje met uitzicht op de Oostzee. Niemand thuis. Dan verschijnt een Hollander van Bens leeftijd. Hij stelt hartelijk voor naar binnen te gaan om wat te eten. Einde film. In de korte filmbeschrijving blijkt het om een ‘verre jeugdvriend’ te gaan. Had ik misschien moeten begrijpen. Trauma drijft Ben, net als Alexander, talloze andere roman- en filmpersonages en levende mensen terug naar ooit. De jonge makers zetten hoog in qua implicietheid, maar overtuigen doet het niet helemaal. Opvallender is dat dit minuscule glimpje licht aan het eind van de tunnel eigenlijk niet kenmerkend is voor deze lichting One Night Stand. Op de voorspelbare komedie Ballast met zijn happy end na, is het kommer en kwel. Vertrapt in feestmassa (Bowy is binnen), misbruikt als illegaal (Boy), carrière en liefde bedreigd door seksuele misstap (Cabo), late wraak op oorlogsmisdadiger (Urfeld), vernietigende trauma’s van oorlogsfotograaf (Terug), ontwrichting van een relatie (Uit). Het is de optelsom van dit tragisch levensgevoel die verbaast. Natuurlijk, lijden kan leiden tot de meest indrukwekkende kunst. Maar lichting 2012 is loodzwaar én, op Cabo na, artistiek te weinig overtuigend. Al is het technisch niveau vaak hoog.

Maar, onzinnige vergelijking, dat is nog veel hoger in de vierde reeks van ’t Schaep. De liedjes daaruit, recent voorvertoond, zijn een feest. Ging Andere tijden recent terug naar de jaren zeventig (gemengde gevoelens voor wie zich daar ooit te overtuigd instortte), ’t Schaep neemt ons mee naar de jaren tachtig. De liedbewerkingen van Frank Houtappels zijn briljant. Aankleding en choreografie geweldig. Regie top. De cast superieur.


One Night Stand, NTR/Vara/VPRO. Terug, Uit, Stockholm, Ballast: vrijdags, Nederland 2, 23.05 uur. De andere vier via kortefilmonline.nps.nl. ’t Schaep in Mokum, KRO, maandags, Nederland 1, 22.10 uur