Crisis in Frankrijk

Travaillons comme les Allemands

Kan Frankrijk nog een leidende rol spelen in Europa, of is Duitsland voortaan in z'n eentje de spil van de Europese politiek? In ieder geval is Sarkozy beschadigd, en dat heeft ook binnenlandse gevolgen.

MET EEN GEZICHT als een oorwurm vluchtte Nicolas Sarkozy op zondagavond 23 oktober naar zijn kamer in het Brusselse hotel Amigo. De Eurotop was geschorst tot woensdag 26 oktober, maar de president had die zondag al een totale afgang moeten incasseren. Van de beloofde ‘big bazooka’ waarmee hij en zijn eerste minister François Fillon de europroblemen wilden aanpakken, kwam niets terecht. Er werd geen onvoorwaardelijke financiële steun aan Griekenland beloofd en ook de Franse voorstellen tot institutionele hervorming van de eurozone waren van tafel geveegd. Er wordt geen Europees ministerie van Financiën ingesteld en het Europese reddingsfonds ESFS wordt niet omgevormd tot een volwaardige bank.
Daarvoor in de plaats kwamen de maatregelen die Duitsland samen met enkele kleinere landen voorstelde. De Griekse staatsschuld wordt voor de helft kwijtgescholden, het ESFS wordt opgehoogd tot duizend miljard euro en de Europese banken zullen worden gedwongen hun kapitaalbuffers te versterken. 'De Duitse dominantie in Europa is duidelijker dan ooit’, schreef een Franse commentator: 'Die dominantie is jarenlang min of meer verborgen gebleven door het gezamenlijke avontuur van de euro. Maar in Brussel gingen zondag de maskers af. Het activisme van Sarkozy maakt geen indruk meer. Aan de overzijde van de Rijn is Frankrijk als land afgewaardeerd.’
De uitslag van de Eurotop komt in Frankrijk extra hard aan omdat de Franse banken veel Griekse schuldpapieren hebben. Door een afwaardering van vijftig procent dreigen vele van hen in de gevarenzone te komen. Nog ernstiger is dat Frankrijk geen noemenswaardig aandeel kan leveren in het vergrote noodfonds. Het heeft eenvoudig zelf een te grote schuld. Vandaar dat Sarkozy daags na de Eurotop contact zocht met de Chinese president in een poging de Chinezen te laten meebetalen aan het fonds. Kan dit Frankrijk nog een leidende rol in Europa vervullen zoals het gedurende drie generaties heeft gedaan? Of is Duitsland voortaan in z'n eentje de spil van de Europese politiek?
Als om de afgang te benadrukken wees een opiniepeiling uit dat ook de Fransen geen vertrouwen hebben in Sarkozy’s beleid. Driekwart van de ondervraagden vindt zijn bezuinigingsbeleid en economische groeipolitiek 'ontoereikend’. De meesten hebben meer vertrouwen in de socialistische kandidaat bij de presidentsverkiezing van april aanstaande, François Xavier Hollande. De Franse economische groei ligt nu al voor het tweede kwartaal stil. De werkloosheid staat op tien procent (de jeugdwerkloosheid op meer dan twintig procent) en stijgt. De Franse staatsschuld van 1646 miljard euro staat gelijk aan bijna 85 procent van het bruto nationaal product. De balansen van de banken zien er niet veel beter uit. Tot overmaat van ramp maakte het kredietbeoordelingsbureau Moody’s bekend dat het overweegt Frankrijk een lagere kredietstatus te geven. Van de triple-A rating zou een A'tje af gaan. Het zou betekenen dat Frankrijk minder goedkoop kan lenen op de kapitaalmarkten en dat de nationale schuld sneller zou stijgen.
'Toch maak ik me geen grote zorgen om het concurrentievermogen van de Franse economie’, zegt Jean-Paul Fitoussi, hoogleraar economie aan het Institut d'Etudes Politiques de Paris en directeur van het Observatoire Français des Conjonctures Economiques: 'Op dit moment doen vooral economieën met een sterke industriële basis het goed, zoals Duitsland maar ook Texas. Economieën die voor een belangrijk deel leunen op de dienstensector doen het minder goed. Dat is een normaal conjunctuurverschijnsel, geen structurele tekortkoming van Frankrijk. En de Franse bruto staatsschuld als percentage van het bruto nationaal product is weliswaar vergelijkbaar met die van Duitsland, maar de netto staatsschuld is een stuk lager. De Franse overheid is namelijk aandeelhouder van grote bedrijven als Electricité de France, Air France, Arriva en Airbus. Zodoende heeft de Franse staat nog ruimte om de staatsschuld te laten oplopen. De zorgen die worden aangewakkerd door de kredietbeoordelaars zijn onterecht.’
De Franse banken zijn volgens Fitoussi ook niet zo gevoelig voor de afwaardering van Griekse schulden als wordt geschreven: 'Het gaat om ongeveer zeventien miljard euro, een schijntje vergeleken bij de activa van de Franse banken.’ Het ware probleem is volgens Fitoussi dat de eurolanden door hun draconische bezuinigingsafspraken zichzelf in moeilijkheden brengen: 'Het is een vicieuze cirkel die de economische groei remt. Dat is de tragedie van het Europese begrotingssysteem: de regels stammen uit de tijd voor de gemeenschappelijke munt toen ieder land zijn eigen problemen moest oplossen. Maar Europa is een monetaire eenheid. De huidige begrotingsregels zijn een recept voor recessie.’

IN EEN ZORGVULDIG geregisseerde tv-uitzending trachtte president Sarkozy zijn imagoschade te beperken. Hij kon er niet omheen dat het land grote moeite heeft om te blijven meedraaien in de carrousel van de mondiale geldmarkt. Die carrousel zelf staat in Frankrijk niet ter discussie, althans niet in de politieke arena die nog wordt gedomineerd door politici die aan de wieg van de euro en het Stabiliteitspact van 1997 hebben gestaan. Het Pact laat een maximaal begrotingstekort toe van drie procent van het bruto nationaal product. Het huidige Franse tekort is echter 5,7 procent.
'De kredietbeoordelaars zijn het probleem niet’, sprak Sarkozy: 'Het probleem is dat we te veel uitgeven. We moeten onze schulden afbetalen en harder werken.’ De president stelde de Duitsers onomwonden ten voorbeeld aan zijn landgenoten. In een uithaal naar de socialisten zei hij dat 'de invoering van de 35-urige werkweek onze concurrentiepositie heeft geruïneerd’, terwijl Duitsland 'het tegenovergestelde deed en koos voor concurrentievermogen’. Zijn vriend en adviseur Alain Minc zei na afloop dat Sarkozy de Fransen eindelijk had verteld wat ze dertig jaar lang niet wilden horen: 'De maatstaf voor goed economisch beleid is de Duitse maatstaf.’
Sarkozy schermde echter met bedrieglijke cijfers om zijn doortastendheid te benadrukken. Zo zei hij dat Frankrijk onlangs 24 miljard euro heeft bezuinigd op de staatspensioenen. Dat is waar, maar die bezuiniging zal slechts langzaam aantikken en bereikt zijn maximum pas in 2025. Sarkozy stelde ook dat de rijken in Frankrijk het meest meebetalen aan de bezuinigingen, meer dan in enig ander EU-land. Dat is onjuist. Het hoogste tarief van de Franse fiscus is lager en heeft een hogere tariefgrens dan in België, Duitsland of Groot-Brittannië. En als je alle fiscale effecten bij elkaar optelt, zijn de Franse belastingen niet progressief maar nota bene regressief. Dat blijkt uit een internationale vergelijking van belastingregimes, opgemaakt door de econoom Thomas Piketty. De Franse fiscus is gematigd progressief tot het niveau van de 'middenklasse’, daarboven daalt de effectieve belastingafdracht. De middenklasse betaalt bijna vijftig procent belasting over zijn bezit en inkomen, de rijkste 0,1 procent van de Fransen slechts 35 procent.
Om de tegenvallende economische groei te compenseren wil de president zes tot acht miljard euro bezuinigen door een verhoging van de btw, de belasting die momenteel de helft van de Franse staatsinkomsten oplevert. En die tariefverhoging kon wel eens de electorale nekslag voor hem betekenen. De btw ligt in Frankrijk buitengewoon gevoelig. De Fransen hanteren een laag btw-tarief van 5,5 procent en een hoog tarief van negentien procent. Het lage tarief geldt voor diensten en producten met een 'sociaal karakter’ zoals basisvoedsel, sociale huurwoningen of voorzieningen voor gehandicapten, maar ook voor cultuurproducten zoals boeken, theater, media en de horeca. Een tussentarief voor die tweede categorie zoals de Belgen of Finnen dat kennen, heeft Frankrijk niet. Over het lage btw-tarief voor de horeca heeft Sarkozy’s voorganger Jacques Chirac langdurig en moeizaam onderhandeld met de Europese partners. Pas in 2009 wist Sarkozy Angela Merkel te overtuigen dat een coq au vin of een espresso aan de toog net zulke cultuurgoederen zijn als een roman van Benoîte Groult. De overgang van de horeca naar het lage tarief kostte de Franse staat drie miljard op jaarbasis, bijna de helft van de bezuiniging die Sarkozy voor ogen staat.
De president en zijn partij UMP discussiëren al enige tijd binnenskamers over de invoering van zo'n tussentarief. Het gaat om een heffing van ongeveer tien procent op alle toegevoegde waarde die geen puur sociaal karakter heeft. De voormalige eerste minister Jean-Pierre Raffarin heeft hiervoor al eens openlijk een lans gebroken. 'Maar daarvoor zal Sarkozy hard moeten onderhandelen, want veel producten die van het lage tarief profiteren hebben een krachtige lobby’, werpt een anonieme EU-functionaris in Le Monde tegen. Het gaat dan om boeren, uitgevers, hoteliers, allemaal vertegenwoordigers van la France profonde waarmee een Franse politicus het liever niet aan de stok krijgt. En een verhoging van het lage btw-tarief zal door de socialistische tegenpartij ongetwijfeld worden uitgelegd als een bijl aan de wortel van de Franse levenswijze. Fitoussi ziet echter geen andere mogelijkheid: 'Kijk naar Duitsland, daar is de btw ook omgegaan en dat heeft geen economische problemen opgeleverd. Het concurrentievermogen wordt er niet door geschaad. Je zou ook de inkomstenbelasting kunnen verhogen, maar dat leidt enkel tot kapitaalmigratie binnen Europa. Ook hier zie je de tekortkomingen van Europa: economische vraagstukken worden niet gecoördineerd aangepakt en dus nemen landen hun toevlucht tot de weinige instrumenten die ze nationaal nog in de hand hebben zoals de btw. Feitelijk komt dat neer op een depreciatie van een land, maar een alternatief is er niet.’
Bij dit alles heeft de president ook nog eens concurrentie van rechts. 'Zes of acht miljard bezuinigen is niet genoeg, Frankrijk kan nu al nauwelijks het hoofd boven water houden’, zei oud-premier Dominique de Villepin op de radio in een reactie op Sarkozy’s speech. De Villepin zal mogelijk ook deelnemen aan de presidentsverkiezingen en hij maakte meteen duidelijk waarover de strijd in dat geval zal gaan: 'Het financieel-economische verschil met Duitsland is zo groot geworden dat Europa nu Duits is. We leven in een Duits tijdperk. Frankrijk zal minstens twintig miljard euro moeten bezuinigen om zijn geloofwaardigheid te herstellen.’

SARKOZIË verkeert in shock, schrijft dagblad Libération. Als de peilingen een prognose zijn van de verkiezingsuitslag zal Sarkozy als eerste zittende president in dertig jaar niet worden herkozen. De laatste die dat lot trof was de rechtse liberaal Valéry Giscard d'Estaing, die in de verkiezingen van 1981 het onderspit delfde tegen de socialist François Mitterrand omdat de gaullist Jacques Chirac te veel van zijn prestige en electoraat had afgesnoept. Het Sarkozy-kamp probeert wanhopig een herhaling te voorkomen, bijvoorbeeld door de economische crisis in stelling te brengen tegen de Socialistische Partij. 'Als François Hollande het Elysée betrekt en zijn rampzalige plannen voor 255 miljard extra overheidsuitgaven gaat uitvoeren, zal Frankrijk binnen twee minuten zijn AAA-status verliezen’, stelde minister van Economische Zaken François Baroin.
Heeft Hollande inderdaad niets beters te bieden dan een verhoging van de overheidsuitgaven? 'Onze kandidaat heeft een fundamenteel andere visie dan de president’, zegt een woordvoerder van zijn campagneteam: 'De prognose van één procent economische groei is nog optimistisch als we zien hoeveel bezuinigingen er worden doorgevoerd in Frankrijk en in de eurozone als geheel. Zo krijgt de Europese economie geen kans om te groeien. Het heeft geen zin meer geld te sluizen naar een falend beleid, zeker als het Chinees geld is waar allerlei voorwaarden aan vastzitten. Het bewijst het failliet van het huidige beleid. Wij pleiten voor een doelgerichte groeipolitiek waarin publieke investeringen weer een rol spelen. Een beleid dat het terugploegen van winsten in het bedrijf fiscaal beloont, maar de uitkering ervan aan de aandeelhouders zwaarder belast. Dat Frankrijk nu met een tekort van 75 miljard zit komt niet door de 35-urige werkweek, dat komt doordat we al tien jaar geen groeipolitiek meer hebben.’
In een reactie op de toespraak van Sarkozy zei Hollande dat de president in de loop van zijn termijn 75 miljard aan 'fiscale cadeautjes’ heeft weggegeven. 'Toen onze banken in 2009 geherkapitaliseerd moesten worden, eiste de president geen enkele tegenprestatie of garantie, met als gevolg dat de bonussen en salarissen met 45 procent konden stijgen. Maar goed, hij heeft een bevoorrechte relatie met de grote beursgenoteerde bedrijven en de eigenaren van de grote media. Dat is mijn wereld niet.’ Hollande ging voorbij aan de vraag hoe hij zijn fiscale stimuleringsbeleid wil verkopen aan de overige EU-lidstaten, die nu juist krampachtig vasthouden aan het neoliberale uitgangspunt dat de overheid de markt moet volgen. 'We zullen ze moeten overtuigen door het goede voorbeeld te geven’, zegt de campagnewoordvoerder kortaf.
Het is echter niet duidelijk hoe Frankrijk vanuit een positie van zwakte succesvol kan onderhandelen. Misschien werkt de tijd in het voordeel van Parijs en straks wellicht in het voordeel van een nieuwe president Hollande. Op dit moment trekt Frankrijk aan het kortste eind, zegt Fitoussi, 'maar als in heel Europa verdere bezuinigingen worden doorgevoerd en de groei in de eurozone nog verder terugloopt, kan dat snel omslaan. Duitsland is kwetsbaarder op dit punt omdat het afhankelijk is van export naar andere Europese landen. Het land is zeer gevoelig voor fluctuaties in de internationale handel. Voor kleinere landen is dat niet zo'n probleem, voor Duitsland wel. Frankrijk is economisch veel meer zelfvoorzienend.’