Hoe nu verder?: Historicus Peter Frankopan

Treinen uit het Oosten

Westerse dominantie was volgens de Britse historicus Peter Frankopan slechts een hobbeltje in de wereldgeschiedenis. Hij pleit voor zelfreflectie en pragmatisme in de komende, door Azië gedomineerde eeuw.

Peter Frankopan: ‘In Azië heerst een ongelooflijk optimisme, waar ook wij ons op zouden moeten richten’ © John Cairns

In het 4698 zielen tellende grensplaatsje Dostyk komt een naar paard geurende slaaptrein haperend tot stilstand. Er staat iets opmerkelijks te gebeuren, al gebeurt het al jarenlang meerdere keren per week. De wielen van de trein moeten vervangen worden en de vijftien passagiers, vooral Chinezen, moeten twee uur wachten op het perron van het mistige dorp in Kazachstan.

In de zandstraten rondom het station gapen kuilen en de rijen smoezelige blokhuisjes worden alleen wat opgefleurd door twee oude busjes waaruit vanuit de achterbak meloenen worden verkocht aan de verveelde reizigers. Het enige hotel van Dostyk is gesloten en de lokale bar opent alleen op verzoek, maar vandaag niet. Een dame op leeftijd zet uiteindelijk in de stationsbistro wat samsa’s (deeghapjes) en koud bier op tafel. Terwijl de arbeidsmigranten en een enkele toerist zwijgend eten, raast achter een wit gehaakt gordijntje zo nu en dan een goederentrein voorbij. Een paar sporen verderop worden hun eigen treinwagons met bagage en al drie meter de lucht in getakeld. De oude wielen worden eronderuit gerold om plaats te maken voor een onderstel dat 85 millimeter smaller is, zodat de trein aansluit op het kleinere Chinese spoor. Het is een geavanceerde techniek voor zo’n afgelegen gebied.

Een snerpend fluitsignaal schalt boven de smakgeluiden uit, de wielen zijn gereed. Rammelend rijdt de azuurblauwe trein verder, de laatste kilometers door de Dzjoengaarse Poort, een bergpas die eeuwenlang de belangrijkste opening van China naar het Westen was, waar tienduizenden kamelen passeerden en waardoor Dzjengis Khan zichzelf een weg baande. De pas is weer actueel geworden nu de oudste beschaving ter wereld haar plaats opeist als belangrijkste economie ter wereld. En volgens de Britse historicus Peter Frankopan ligt Dostyk samen met talloze andere plaatsjes in het hart van die nieuwe wereld.

‘Het is niet eens zozeer dat het zwaartepunt van de wereld zich verplaatst. Het keert simpelweg terug naar waar het altijd al lag’, schrijft Frankopan in zijn boek The Silk Roads, dat ik onder mijn arm had toen ik moest wachten op het stoffige perron. In zijn boek rekent Frankopan af met een misverstand in de westerse geschiedenislokalen: de eerste globaliseringsgolf begon niet toen landen als Nederland, Spanje en Groot-Brittannië met driemasters de zeeën overstaken om de wereld te verkennen. De wereld was daarvoor al innig verknoopt, waarbij Europa altijd een plek in de marge innam. Zelfs de klassieke kraamkamers van cultuur en beschaving, de Grieken en de Romeinen, waren nauwelijks geïnteresseerd in de rest van Europa, maar keken ver naar het oosten. Zij bevonden zich volgens Frankopan aan het eindpunt van een lange route waarover alle nog bestaande wereldreligies, wetenschap, handelswaren en slaven werden vervoerd. ‘Westerse dominantie is slechts een kortstondige uitzondering geweest op een lange trend, waar we nu weer naar terugkeren.’

Als nazaat van een Kroatische aristocratenfamilie met een stamboom die reikt tot het jaar 1200, maar die Joegoslavië moest ontvluchten toen de communisten kwamen, kan Frankopan goed doorleven wat het betekent wanneer een tijdperk begint en eindigt. We spreken elkaar in een ontbijtzaal aan de Amsterdamse grachten, om de hoek van zijn eigen hotel. Want behalve professor en directeur van het Byzantijnse onderzoekscentrum in Oxford, adviseur voor de Wereldbank en Kroatische prins en schrijver, is de Britse intellectueel ook hotelier – met vestigingen op het Engelse platteland en in hartje Londen, Parijs en Amsterdam. ‘Laten we daar maar niet afspreken, ik kan mijn concentratie niet verdelen tussen de moord op Soleimani en mijn ontbijtende gasten.’

Op welke manier reflecteert die moord de verschuiving van ’s werelds zwaartepunt naar de zijderoutes?

‘Voor China is dit jaar goed begonnen. Soleimani was een meedogenloze generaal met veel invloed, maar hem uitschakelen in het buitenland zonder toestemming van het Congres? Het onderstreept hoe impulsief het Witte Huis nu is. De manier waarop Donald Trump dreigt met geweld is zeer effectief en doet denken aan hoe de Mongolen in hun hoogtijdagen te werk gingen. Toen Trump dreigde het cultureel erfgoed van Iran in de as te leggen, geloofde de wereld dat dreigement. Met pesten forceert hij mensen in de positie waarin hij ze wil hebben en daar heeft hij succes mee, maar het speelt ook in op wat Beijing en Moskou al jarenlang zeggen: de Verenigde Staten onderwijzen andere landen over wat een op regels gebaseerde wereldorde is, maar nemen zelf het heft in handen wanneer ze maar willen. Als Rusland iemand vergiftigt in Salisbury, zoals twee jaar geleden, is iedereen terecht boos, maar als de VS iemand vermoorden op buitenlands grondgebied, zeggen Europese ministers dat ze daar begrip voor hebben. Het idee dat “het Westen, en in het bijzonder de VS, vanuit de heup schiet” valt zo in zeer vruchtbare bodem.’

Het raakt aan de geloofwaardigheid van de westerse democratie?

‘President Xi Jinping presenteert het model van Chinese ontwikkeling als alternatief voor democratie, en niet zonder succes. Het model is in Iran de afgelopen tien jaar regelmatig genoemd, als een pad waarin je economische groei kunt realiseren zonder politieke en maatschappelijke omwenteling te accepteren. Daarnaast geldt voor zowel Iran als Rusland dat China nog de enige handelspartner van serieuze omvang voor ze is, simpelweg omdat we de blik van deze landen naar het Westen hebben geblokkeerd. In de Verenigde Staten bestaan er modellen voor hoe een conventionele oorlog met China eruit zou zien, daar ligt de vraag op tafel of het interessant zou zijn om het land terug te duwen nu het door een economische transitie gaat. “Moeten we ons voordeel doen met dat precaire moment?” Zulke scenario’s onderstrepen de bezorgdheid in de westerse wereld.’

‘De effectieve manier waarop Trump dreigt met geweld herinnert aan de Mongolen’

Niet lang na het uitbrengen van The Silk Roads, een onverwachte bestseller die ook in Afghanistan en Iran populair werd bij de politieke elite, verscheen The New Silk Roads, waarin Frankopan met de historische lessen in zijn achterhoofd de machtsverschuiving van vandaag beschrijft. Met als scherpste observatie dat de wereld op dit moment twee verschillende richtingen opdraait: ontvlechting en de wil om het alleen te doen in het Westen, en het verdiepen van banden en een hang naar samenwerken in het Oosten. ‘Terwijl wij ons hier bezighouden met de Brexit en de toekomst van de Europese Unie en de Navo, gedreven door angst voor globalisering en migranten, ervaren grote groepen in Azië deze periode als de beste tijd om in te leven. Er heerst daar een ongelooflijk optimisme waar ook wij ons op zouden moeten richten, maar in plaats daarvan keren we naar binnen, volstrekt geobsedeerd door onszelf.’

Is het niet logisch dat bijvoorbeeld sommige Britten zich afkeren van de wereld nu ze de richting daarvan niet meer kunnen dicteren?

‘Feitelijk kunnen we dat al honderd jaar niet meer. Maar als je blijft geloven dat je dingen beter doet dan anderen, wordt het aantrekkelijk om te zeggen: we gaan alles zelf doen. Dat wij het beter doen, is volstrekt onwaar, ik leef in een land met slechte infrastructuur en een middenklasse die het lastiger krijgt. Waar de kloof tussen arm en rijk toeneemt. Elke historicus kan je laten zien dat zodra de welvaart stokt, mensen in een overlevingsmodus schieten. Daarin zijn we niet anders dan dieren. Dat gevoel van survival ten koste van anderen is sinds het begin van deze eeuw weer zichtbaar in Europa, in de vorm van politici die beloven zich af te keren van de wereld. De waarheid is dat we ons ook kúnnen afkeren, Trump laat dat zeer effectief zien. Je kunt beloven “Amerika weer groot te maken” om vervolgens een weg in te slaan waarin het leven duurder wordt en je minder op tafel hebt. De handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en China kost een gemiddeld Amerikaans gezin duizend dollar per jaar en in anderhalf jaar tijd is het aantal zelfmoorden onder boeren vervijfvoudigd. Washington investeert meer in het beschermen van boeren dan wat de totale auto-industrie aan steun kreeg tijdens de financiële crisis van 2008.

Dit is waar de Brexit in de kern over gaat: zelfs als iedereen begrijpt dat de kosten hoog zullen zijn, zelfs als iedereen weet dat het onzeker zal zijn, dan nog zijn er genoeg mensen die geloven dat het het waard is. Wij kunnen dan op fancy dinner parties in Londen onze handen ten hemel richten en roepen dat de rest van het land dom is, maar de meerderheid heeft in de laatste verkiezingen opnieuw bevestigd: wij kiezen voor defragmentatie en zijn bereid de consequenties te aanvaarden.’

Daartegenover staat een wereld die nauwer vervlochten raakt. In de provincies rondom het Kazachse dorpje Dostyk zijn rokende fabrieken herrezen als reactie op stijgende arbeidskosten in de Aziatische kustgebieden. De iets zuidelijker gelegen woestijnstad Khorgos behoort tot de snelst groeiende havens ter wereld – een ‘droge haven’ wel te verstaan, waar goederen niet worden overgeslagen op schepen maar op treinen, die sneller Europa bereiken dan bestaande zeeroutes. Vorig jaar kwamen daar plannen bij voor een ‘zijderoutevisum’, wat de contouren schetst van een eigen Schengenzone die zich uitstrekt van China tot Turkije.

In uw boek heeft u het over samenwerking, maar de aanjager lijkt altijd Beijing te zijn.

‘Beijing is de absolute katalysator, maar laat genoeg ruimte voor eigen culturele invulling. Terwijl Chinees kapitaal en leiderschap de drijvende krachten zijn, beleven mensen langs de zijderoutes een opleving waar ze hun eigen nationalisme en historische trots op projecteren.’

In Turkmenistan is twee jaar geleden een beeld van 28 meter verrezen dat de zijderoute viert en in de Oezbeekse hoofdstad Tasjkent, die zichzelf als het centrale knooppunt beschouwt, worden twaalf imposante toegangspoorten gebouwd die handelaren uit alle windstreken verwelkomen. ‘Toen de eerste directe trein uit China aankwam aan de Kaspische kust van Iran, werd dat door de vicepresident gevierd als symbool van Irans eeuwenoude historische en culturele relaties.’

Is dit de eeuw van de zijderoutes of de eeuw van China?

De wereldgeschiedenis is opvallend consistent, schrijft Frankopan, als je maar genoeg uitzoomt

‘Labels en marketing over wiens eeuw dit zou zijn vind ik niet interessant. Als je naar India gaat heeft niemand het over de eeuw van China maar praat iedereen over de eeuw van India. “Zijderoutes” is voor mij een werkbaar concept, omdat het mij als historicus de mogelijkheid biedt een groter perspectief te schetsen. Wat mijn vakgenoten doorgaans drijft zijn gebeurtenissen zoals de val van de Muur of de revolutie in Iran, misschien de eerste Golfoorlogen of de protesten op het plein van de Hemelse Vrede. Ik probeer te begrijpen wat deze gebeurtenissen aanjaagt. En als je dan érgens wilt staan voor een perspectief op de wereld, dan is dat bij de zijderoutes, de plekken waar historisch gezien altijd de meeste uitwisseling is geweest, waar de wereld altijd is gekneed en gevormd.’

Hoe nu verder?

Diagnoses zijn er volop van de crises waar de wereld mee worstelt. Van de klimaatcrisis tot de crisis in de westerse democratie, van de technologische ontheemding tot het doorgeschoten kapitalisme met zijn groeiende kloof tussen superrijk en kansloos arm – er zijn inmiddels stapels boeken en rapporten over verschenen. Langzaam gaan we nu van diagnose naar voorstellen voor verandering. In deze interviewserie laten we prominente denkers aan het woord over de oplossingen voor de grote problemen van deze tijd.

Een optimistische gedachte die opstijgt uit de boeken van Frankopan is deze: de wereldgeschiedenis vertoont opvallend veel consistentie, als je maar genoeg uitzoomt. Wie de trend op tijd ziet, kan meedeinen op de golven van de geschiedenis richting welvaart. In zijn tweede boek citeert hij instemmend een goede vriend die na het lezen van The Silk Roads zei: ‘Ik vond het opmerkelijk genoeg kalmerend om te ontdekken dat verandering normaal is en dat grote machtsverschuivingen niet vreemd zijn. Te lezen dat deze chaotische wereld wellicht helemaal niet zo vreemd is.’

Uw vriend vindt het geruststellend, maar is het niet juist verontrustend om de geschiedenis te omarmen als een natuurkracht, en niet als iets waar mensen invloed op hebben?

‘Dat ontken ik ook niet, ik geloof vooral dat we onze blik moeten bijstellen. Als je kijkt naar waar de grondstoffen liggen en waar de surreële megasteden van de toekomst ontstaan, dan is dat niet hier, maar in het gebied dat grofweg begint in Constantinopel, tegenwoordig Istanbul, en eindigt aan de kust van de Stille Oceaan. Het was een droom, vooral van de Verenigde Staten, om het gebied rond de zijderoutes met hard power naar hun hand te zetten, maar dat heeft meer schade dan goeds gebracht: een aaneenschakeling van militaire coups die elkaar opvolgden in bloederigheid.’

We mogen ons niet afkeren van de wereld maar ook niet ingrijpen. Wat moeten we dan wel doen?

‘De maritieme eeuw van Nederland, alle rijkdom hier…’ Frankopan maakt een gebaar richting de rijk gedecoreerde muren in het Amsterdamse grachtenpand. ‘Dit is het resultaat van een republiek die erin slaagde om goederen sneller en goedkoper te vervoeren dan over land. Toen Columbus en Vasco da Gama vijfhonderd jaar geleden nieuwe zeeroutes vonden, verschoof in zeer korte tijd het hart van de wereld naar Europa. Dat was voor het eerst in de geschiedenis. Het is misschien wat cru, maar deze stad en andere Europese steden hebben hun Gouden Eeuw beleefd ten koste van oasesteden als Samarkand en Bagdad. Vandaag gebeurt min of meer hetzelfde, maar dan omgedraaid. Al is er één groot verschil: Azië komt niet geïsoleerd van het Westen op, maar ontwikkelt zich in verbondenheid met de Europese en Amerikaanse economieën. Veel van de groei van het Oosten is het resultaat van een behoefte aan goederen en diensten hier, de groei van de een hoeft niet per se ten koste te gaan van de ander.

Tegelijkertijd zijn we hier in Europa nog steeds ongelooflijk rijk, maar ook egoïstisch. Wat we zouden moeten doen, wat we hadden moeten doen, zijn grote investeringen in infrastructuren in de rest van de wereld om daar het niveau van economische groei te helpen verhogen. Die wereld is inmiddels volwassen en met elkaar verknoopt geraakt, en het is de vraag of je de investeringsronde daarin wil overlaten aan anderen. Dat zou hetzelfde zijn als wat Denemarken en de rest van Scandinavië deed in de zeventiende eeuw, toen ze besloten om niet de wereldzeeën te verkennen. Daar profiteerde onder meer Nederland van. Vandaag de dag staat Scandinavië er hartstikke goed voor, dus het is niet desastreus, je komt wel terug. Maar je afkeren van de grotere trend kan je eeuwen aan welvaart kosten.’

De azuurblauwe trein komt kort na vertrek uit Dostyk opnieuw tot stilstand, bij een Chinese grenspost zoals we die in Europa allang zijn vergeten: tot de tanden toe bewapende, streng kijkende militairen en eindeloos wachten. Vijf douaniers bladeren ombeurten elk boek uit de koffer door, bij The Silk Roads van Frankopan ontstaat er onrust. Het vuistdikke geschiedenisboek bevat één foto van Osama bin Laden en één foto van Saddam Hoessein. Na lang onderling overleg en talloze vragen mag het boek de grens over. Een ander boek met daarin een kaart van Taiwan wordt in beslag genomen en vernietigd.

‘Een welvarende samenleving heeft de neiging opener en toleranter te zijn’

Het is niet zo best gesteld met vrijheden langs de zijderoute.

‘Steeds slechter zelfs. Vrije expressie, de pers, minderheden zoals de Oeigoeren en seksuele vrijheid gaan door een donkere periode.’

Hoe combineren we uw vooruitgangsoptimisme met mensenrechten?

‘Die vraag speelt bij China met de Oeigoeren, maar ook bij Saoedi-Arabië. Tot op zekere hoogte is Donald Trumps eerlijkheid op dat gebied verfrissend: na de moord op de Saoedische journalist Khashoggi zei hij onomwonden: wij kopen olie van hen, zij kopen veel wapens van ons, natuurlijk ga ik geen problemen creëren.

De werkelijke vraag is: hoeveel van ons eigen welzijn zijn we bereid op te offeren voor mensenrechten? Ik krijg ook een slechte smaak in mijn mond van mensenrechtenschendingen en autoritaire staten, maar waar we niet meer mee wegkomen is moralistische statements maken en tegelijkertijd op het vliegtuig stappen voor handelsmissies.’

Het tempert wel het enthousiasme voor de toekomst. Wat hebben wij die nieuwe wereld te bieden?

‘Europa en het Westen zijn nog steeds een intellectueel, cultureel en creatief centrum. Onze juridische systemen, de manier waarop wij gerechtigheid hebben geïnstitutionaliseerd en de manier waarop wij conflicten beslechten zonder tussenkomst van de politiek, maar ook onze vrijheden die creativiteit en innovatie aanjagen, dat alles kun je exporteren.’

Bewijst de opkomst van de zijderoutes niet juist dat welvaart en vrijheid niet hand in hand hoeven te gaan?

‘Voorlopig niet, maar ik geloof nog altijd dat welvarende samenlevingen uiteindelijk de neiging hebben opener en toleranter te zijn. We moeten voorzichtig zijn met die correlatie, we zullen zien hoe die uitpakt. Tegelijkertijd moeten we niet vergeten dat onze westerse, verlichte opvattingen over minderheden, ras en gender heel recent zijn. Nog tijdens mijn leven werd homoseksualiteit gecriminaliseerd. De rassenscheiding tussen zwart en wit in de Verenigde Staten is pas vlak voor mijn geboorte afgeschaft. Ons idee van een vrije wereld is jong en ontwikkelt zich nog altijd. Als je kijkt naar de meer kosmopolitische steden in Centraal-Azië, zie je daar al meer vrijheden ontstaan.

In Nur-Sultan, de hoofdstad van Kazachstan, is een rechtbank die wordt gerund door Britse rechters en die is gebaseerd op Brits recht. Langs de zijderoutes ontstaan meer systemen die zijn gebaseerd op Europees recht. Zelfs China richt nu rechtbanken op die geschillen moeten oplossen tussen landen, omdat het land is gaan inzien dat dit zijn grote zwakte kan zijn. Dat investeerders wegblijven als er geen kans is op gerechtigheid.

Wanneer het op geld aankomt, wordt het recht vanzelf belangrijk. Ondertussen kunnen wij hun de voordelen van pluralisme en openheid laten zien, kunnen we ze tonen hoe mooi het pad is van de oude absolute monarchieën naar de meer inclusieve en democratische werelden waarin wij nu leven.’