HOLLAND FESTIVAL

Troost voor Blanche

Un tramway

Op het rijke Holland Festival van 2011 zijn allicht allerlei lijnen te trekken. Soms volkomen toevallig. Ik zag een levensechte beer in de wonderlijke, verwarrende, zeer eigentijdse performance You Can Speak You Are an Animal van de Italiaan Massimo Furlan. Twee dagen later net zo'n enorm beest in Jevgeni Onegin, de opera van Tsjaikowski uit 1879, in een volgestopte regie van de Noor Stefan Herheim.
Zeker niet toevallig is het dat dit festival twee ingrijpende bewerkingen van stukken van de Amerikaanse schrijver Tennessee Williams laat zien. De stukken van Williams waren in de jaren vijftig enerverend en hitsig, maar zijn in de loop van de tijd wat belegen en sentimenteel geworden. The Wooster Group uit New York pakt een laat, autobiografisch en hier geheel onbekend stuk van hem aan, Vieux carré, over de tijd dat hij in een vervallen pension in New Orleans woont en zijn homoseksualiteit ontdekt. Regisseur Liz LeCompte vergroot de erotiek, de sentimentaliteit en het verval zo sterk uit dat het bijna afstotend wordt. Niet meer dan zeven acteurs spelen op verbluffende wijze een hele pensionbevolking. Knap lelijk.
Veel meer indruk maakt de rigoureuze bewerking door de Poolse regisseur Krzysztof Warlikowski van Tennessee Williams’ Tramlijn begeerte uit 1947, in 1951 verfilmd door Elia Kazan met Vivien Leigh en Marlon Brando. Warlikowski heeft het stuk in deze Franstalige voorstelling uitgekleed en van veel overbodigs ontdaan. Het begin is erg koel. Isabelle Huppert zit op een kruk in een hightech omgeving met glazen wanden die ondoorzichtig kunnen worden, boven een meedogenloze rij kegelbanen. De aankomst van Blanche DuBois, eens een deftige schoonheid uit het Zuiden, in een armoedige wijk van New Orleans, waar haar zuster Stella woont met haar Poolse man Stanley, wordt meer verteld dan gespeeld. Maar er wordt ook veel toegevoegd aan het stuk. Zo zijn er de songs die Renate Jett zingt. Zij komt uit Warschau, maar haar Engelstalige liedjes hebben de kleur van het zuiden van de VS. Zij zingt ook in haar eentje het madrigaal Il combattimento di Tancredi e Clorinda van Monteverdi uit 1624, tekst Torquato Tasso. Dat is niet zo vreemd als het lijkt. Het lot en de ondergang van Blanche worden hier in verband gebracht met andere sterk lijkende vrouwen, die toch op een ellendige manier aan hun eind kwamen. Clorinda is een dappere, geharnaste ridder, maar zij wordt in een gevecht door haar geliefde Tancredi gedood. Marguerite Gautier is de hoofdpersoon uit La dame aux camélias van Alexandre Dumas fils, uit 1848. Zij is een gevierde courtisane die de mannen om haar vingers windt, tot zij door haar geliefde wordt verlaten en eenzaam sterft aan tbc. Salome is in het gelijknamige stuk van Oscar Wilde een mooie jonge vrouw die Johannes de Doper laat onthoofden en zijn afgeslagen hoofd kust. Haar stiefvader Herodes laat haar uit afschuw en angst zelf doden.
Door Blanche, weergaloos onderkoeld en subtiel gespeeld door Huppert, met deze vrouwen te vergelijken is zij niet meer een rare dame die valt op te jonge jongens en homoseksuelen en alles doet om haar stand op te houden. Zij is een sterke vrouw met veel verbeeldingskracht die het tot nu toe in moeilijke omstandigheden heeft weten te redden, maar die het toch moet afleggen tegen de eenvoud van het leven van Stella en Stanley. Aan het einde wordt haar lot vergeleken met dat van Oedipus die, oud geworden, gastvrij wordt opgenomen in Athene, zoals Sophocles vertelt in Oedipus in Kolonos (401 voor Christus). Het is niet de enige troost die Blanche meekrijgt. De ruwe Stanley maakt een ongekend teer gebaar. Hij legt de pasgeboren baby van hem en Stella even in de handen van Blanche. Misschien dat ze die herinnering mee kan dragen naar het gekkenhuis waar ze naartoe wordt gebracht, zoals altijd vertrouwend op de vriendelijkheid van vreemden.

Un tramway, naar A Streetcar Named Desire van Tennessee Williams: 23, 24, 25 juni Koninklijke Schouwburg Den Haag, www.ks.nl, www.hollandfestival.nl. Jevgeni Onegin, t/m 10 juli Muziektheater, Amsterdam. www.dno.nl