Iemand schreef me dat ik Stoner, de her­ontdekte roman van de Amerikaanse schrijver John Williams die nu al een tijdje de bestseller­lijsten aanvoert, misschien op een verkeerd moment in mijn leven had gelezen.

Medium 9789048813841 john williams stoner 178

Ik zat lang na te denken over dat ‘verkeerde moment’. Wat het tot me nemen van ­literatuur betreft, heb ik eigenlijk altijd gedacht in termen van het juiste moment. Zo kun je de poëzie van Remco Campert het best lezen als je zestien bent. Kaas van Elsschot idem. En ook Reis naar het einde van de nacht, van Céline. Maar misschien denk ik dat omdat ik Theo Kuil voor me zie, mijn klasgenoot van destijds, die Campert voorlas met Sjef van Oekel-dictie, en bijbehorende gebaren, en Céline permanent in zijn colbertzak met zich meedroeg. In de andere colbertzak: Slauerhoff, natuurlijk.

Het was een geweldig feest

Er stierven drie mensen

Theo droeg een trui over zijn hoofd als hij met nat haar was gaan slapen, om zijn piekerige rode haren in te dammen. We hadden toen nog geen hoodies.

Doe die trui af! schreeuwde pater Jansen, onze leraar Latijn, altijd bang voor de gek ­gehouden te worden. Zijn pijp viel erbij uit zijn mond. Echt lang zou hij het niet bij ons uit­houden.

Hoe meer mensen er sterven, hoe beter, als je zestien bent.

Voor alles bestaat een kritische leeftijd. Het is een van de weinige dingen die ik van mijn studie heb onthouden, misschien omdat ik ook niet op het juiste moment in mijn leven studeerde. Ik had andere dingen aan mijn hoofd, was bezig van hot naar her te komen, en dan bedoel ik letterlijk hot en her. Meestal op de fiets, soms met de (nacht)trein. Ondertussen kon ik handig gebruik maken van mijn typisch feminiene kwaliteiten. Ik las net in de krant dat de persoonlijk adviseur van ons toekomstig koningspaar, Pien Zaaijer, halverwege haar loopbaan was opgevallen vanwege haar ‘superieure penvoering’. Hé, dacht ik, dat had ik ook.

Met die kritische leeftijd werd in mijn studie bedoeld dat er een ideaal moment van ­taal­verwerving is; na een bepaalde leeftijd kun je niet echt meer een andere taal leren spreken. Het is een makkelijk te extrapoleren wijsheid. Zo kun je Het martyrium van Elias Canetti lezen als je 22 bent, maar daarna nooit meer. Het geldt voor heel veel boeken natuurlijk, en ook voor films, het heeft te maken met ontvankelijkheid en geduld. Cria Cuervos, ik heb het nog wel eens geprobeerd, maar moest het na een kwartier opgeven. Terwijl ik zo lang dacht dat het een van de beste films ooit was, zo’n sterke herinnering heb ik aan de hoofdrolspeelster, en het liedje.

Lees je daarentegen Madame Bovary op je achttiende, en neem je het op je veertigste opnieuw ter hand, dan lees je een ander boek. En onherroepelijk breekt het moment aan dat je liever Leerschool der liefde herleest, en Oorlog en vrede verkiest boven Anna Karenina. Toch ook een bewijs van de kritische-leeftijdtheorie.

Wat ik trouwens waarschijnlijk ook op een verkeerd moment in mijn leven las: Kalme chaos, van Veronesi. En In ongenade van Coetzee. En nu ik erover nadenk: de types die ik op het verkeerde moment tegenkwam. En daar tegenover: de blikken die ik op het juiste moment in mijn leven opving.

John Williams beschrijft in Stoner heel precies de coup de foudre die zijn hoofdpersonage ervaart als hij zijn toekomstige vrouw voor het eerst ziet. Als zij hem haar levensverhaal vertelt, in anderhalf uur – nooit meer zal ze zo lang achter elkaar iets tegen hem zeggen – hoort hij een verzoek om hulp. Zoals ik het nu samenvat, zo staat het ook letterlijk in het boek. Misschien is dat het ook wat mij niet geheel in vuur en vlam zette. Al die woorden, je hoeft er bijna niks meer bij te vertellen. Hij vergist zich gruwelijk, en zal daar de rest van zijn leven voor boeten. Graham Swift beschrijft iets soortgelijks in Laatste ronde, maar zoveel suggestiever, zo onvergelijkbaar treffend.

Sommige boeken en films onttrekken zich aan welke kritische leeftijd dan ook. Een film laat zich alleen wat sneller opnieuw bekijken dan een boek zich laat herlezen. Afgelopen weekend zat ik voor de derde of vierde keer naar The Browning Version te kijken. Het is de ver­filming van een toneelstuk van Terence Rattigan, met Albert Finney als leraar klassieke talen aan een Engelse kostschool, en Greta Scacchi als zijn verraderlijke vrouw.

‘We hadden allebei liefde nodig, alleen niet dezelfde soort’, verklaart Finney het echec van zijn huwelijk aan een jongere collega. Zogauw de laatste iets bijdehands hierover denkt op te merken, bijt Finney hem toe: ‘Denk nooit dat je de geheimen van een huwelijk kent.’

Nu pas zag ik dat Greta oneindig veel tragischer was dan Albert. Ze had alles in de waagschaal gesteld, en waarom? Een paar dingen vond ik ook minder dan ik me herinnerde, al vind ik het lastig om dat toe te geven. Als je iets lang genoeg koestert, neem je de minpunten gewoon maar voor lief. Of je negeert ze voorgoed.