Profiel: Mirjana Markovic

Trouw aan Slobodan

Acteurs beweren dat het veel uitdagender is om slechteriken te verbeelden dan deugdzame mensen. Het vergt meer creativiteit om ze begrijpelijk te maken voor het publiek. Misschien geldt die uitspraak ook voor schrijvers, zeker als ze een verhaal moeten vertellen over personages die volgens het scenario van de publieke opinie bij voorbaat slecht zijn.

Dit scenario is gedeeltelijk gebaseerd op feiten. Mirjana Markovic (10 juli 1942) is in hetzelfde stadje geboren en opgegroeid als Slobodan Milosevic. Het decor van provin ciale troosteloosheid hadden ze vanaf hun geboorte gemeen. Een andere omstandigheid die, behalve aangeboren ambitie, voor aantrekkingskracht tussen hen beiden zorgde, waren de verstoorde familieverhoudingen.

Hun jeugd is op zich al romanesk genoeg. De vader en moeder van Mira waren communisten en actieve verzetsstrijders die zich onder oorlogsomstandigheden moeilijk het ouderschap konden permitteren. Ze groeide op bij haar grootouders van moeders kant. Het lot van Mira’s moeder was meer dan tragisch: ze werd gevangengenomen, gemarteld en uiteindelijk, nadat ze de namen van haar medestrijders had prijsgegeven, gedood. Het is niet duidelijk of dat door de Duitsers is gedaan of door haar eigen partijleden. Onder gebrek aan nestwarmte heeft ook Slobodan geleden. Verscheurd door ideologische verschillen (moeder communiste, vader theoloog) leefden zijn ouders gescheiden en pleegden later kort na elkaar zelfmoord. Geen wonder dat deze elementen van tragiek het jonge stel tot elkaar bracht en al op de middelbare school de bijnaam Romeo en Julia bezorgde.

Sindsdien wordt het moeilijk om Mira Markovic als personage los te zien van de man met wie ze in het politieke leven een mythische twee-eenheid is gaan vormen. Zonder Eva geen zondige Adam, zonder Evita geen Peron, zonder Imelda geen Marcos, zonder Elena geen Ceausescu, zonder Mira geen Slobo… In het verlengde van dit soort vergelijkingen ligt de gebruikelijke (it’s a man’s world) conclusie dat de vrouw de negatieve drijfkracht van het tweespan belichaamt.

Er zijn twee factoren die dit stereotiepe beeld van mevrouw Markovic in de hand hebben gewerkt: haar uiterlijk en haar taalgebruik. Hoezeer het uiterlijk invloed kan hebben op vergevingsgezindheid moge in Nederland duidelijk zijn uit het Máxima-verhaal. Met andere woorden: het ontbreekt mevrouw Markovic aan uitstraling en sex-appeal. Een slechte uitgangspositie voor wie alleen via de media kenbaar is. Haar belachelijke schoolmeisjesachtige opmaak met het roosje in het pikzwarte haar, de zwarte kousen en de witte schoentjes maakten het er niet beter op.

Wat doorslaggevender was voor haar negatieve imago, waren haar dagboeknotities die ze als columns en later ook in boekvorm publiceerde. Haar sociologisch verankerde inspiratie (naast haar politieke activiteiten doceerde ze sociologie aan de universiteit van Belgrado) en haar bloemrijke taalgebruik werkten op haar tegenstanders als een rode lap op een stier. Dat zal wel te maken hebben met de teloorgang van maatschappelijke illusies die decennialang via taal verspreid en in stand gehouden werden. Sociale gerechtigheid en gelijkheid van kansen, broederschap en vrede op aarde, koetjes en kalfjes, bloemen en bijen… Ook haar eigen familieleven, inclusief zoontje- en dochtertjelief, werd op deze pastelkleurige manier aan de man gebracht.

Daar klopte iets niet. Dat strookte op geen enkele wijze met wat je om je heen zag gebeuren. Zulke teksten konden na vijftig jaar ideologische indoctrinatie moeilijk iets anders oproepen dan grondige afkeer en ironie. Zulke teksten dienden alleen maar om tussen de regels gelezen te worden! Behalve dan door degenen voor wie ideologie een vervanging was geworden voor geloof, en dat waren er kennelijk toch velen. Wat had deze politiek ambitieuze vrouw, echtgenote van een net zo ambitieuze man, gemeen met de opstellen die ze schreef? Wilde ze zich van haar menselijke kant laten zien? Of waren het uitgekiende stukjes propagandakunst waarmee ze Joego-nostalgische personen en kansarmen massaal aan de door haar opgerichte partij probeerde te binden?

De meesten denken van wel. Verenigd Joegoslavisch Links (Jul) groeide vrij snel uit tot een aanzienlijke politieke factor die behalve kansarmen vooral de nieuwe rijken aantrok. Dat de beginselen van haar partij verschilden van die van haar man, was voor velen in Servië eerder een bewijs van strategische slimheid dan van een Europees georiënteerd denken. Want op die manier werden sociaal ontevreden nationalistische én Joegoslavisch gezinde krachten samengevoegd, en bijna letterlijk in de echt verbonden.

Wat wel in haar voordeel spreekt, is haar oprechte intolerantie ten opzichte van haar tegenstanders. Als een echte gelovige is ze altijd heilig overtuigd van haar eigen macro- en microkosmos: «Mijn communisme is het beste systeem en mijn gezin is het gelukkigste gezin.» Met behulp van deze rotsvaste overtuiging overbrugde ze voor zichzelf moeiteloos de kloof tussen de realiteit en de wereld van haar teksten. Dat anderen de discrepantie bleven zien was hun probleem — ze zouden moeten leren geloven. Of er baat bij hebben door te doen alsof. Jul bleek uit beide categorieën mensen te zijn samengesteld, maar dat geldt waarschijnlijk voor elke ideologische organisatie.

Bestaat er zoiets als de verantwoordelijkheid van Mirjana Markovic voor daden die explicieter zijn dan alleen het steun geven aan haar man? Haar politieke teksten en uitspraken waren niet altijd zo bloemrijk. Toen de politieke confrontaties heviger werden, kon ze haar tegenstanders onomwonden en ongehinderd brandmerken als landverraders, hoerenlopers, seksueel ontaarden, lakeien van de Navo en de CIA, drugsverslaafden. Het hanteren van zulke taal in de media overschrijdt de grens van vrije meningsuiting (die in Servië sowieso niet voor iedereen gelijk was). Deze oproepen van haat resulteerden erin dat haar naam in de volksmond werd gekoppeld aan enkele onopgeloste misdaden, zoals de moord op de oppositionele journalist Slavko Curuvija met wie ze ooit bevriend was geweest.

Misschien was haar eventuele daadwerkelijke betrokkenheid eerder aan het daglicht gekomen als Slobodan Milosevic in Belgrado was berecht. Op stereotypen berustende geruchten dat zij de nietsontziende en wraaklustige ideologe van het heerserskoppel was, dienden in Belgrado bewezen of ontkracht te worden. Dat is niet gebeurd. Haar man kreeg geen proces, zij werd nergens van beschuldigd.

Het laatste wat men van haar weet, is dat ze een visum heeft aangevraagd bij de Nederlandse ambassade en dat ze van plan is een woning in Nederland te kopen. Sommigen zullen daarin alleen een teken van oprechte trouw aan haar man zien, anderen zullen zich afvragen waar ze het geld vandaan heeft, weer anderen zullen zich afvragen waarom zij wel een visum krijgt terwijl velen niet eens met vakantie naar Nederland kunnen.

Of er ooit een actrice of dramaturg zal zijn die zich tot Mirjana Markovic als historische figuur aangetrokken voelt, zal de toekomst leren. Misschien zal hij of zij haar en haar denkwereld dan dichter bij het publiek weten te brengen met de menselijke blik die op foto werd vastgelegd toen ze op weg naar de gevangenis te horen kreeg dat haar man al weggevoerd was naar Den Haag. De ontreddering die daaruit te lezen is, komt ongetwijfeld voort uit haar liefde voor haar man en haar heilige geloof in zijn onschuld. Dat de rest van de wereld, op enkele eensgezinden na, uitgesloten was van die liefdevolle relatie, was het probleem van de wereld, niet van haar.