Film: ‘Little Women’

Trouwen of sterven

Greta Gerwigs verfilming van de klassieke roman van Louisa May Alcott is anders, maar niet radicaal anders. Over de compromissen van Little Women.

Saoirse Ronan als Jo March in Little Women © Wilson Webb

Een jonge vrouw komt bij de hoofdredacteur van een weekblad, nerveus, het manuscript van haar korte verhaal tegen de borst geklemd. Een vriendin heeft dit geschreven, zegt ze, zou u overwegen het te publiceren? De pafferige man grijnst – laat maar eens zien dan – en gaat in een rotvaart door de stapel papier heen, zijn lach onpeilbaar (spottend of geamuseerd?). Hele pagina’s streept hij door. Als je dat nou allemaal weglaat, dan nemen we het. Goed, zegt zij, hoeveel betaalt u? Hij gaat ruim onder het standaardtarief zitten. Dolgelukkig hapt ze toe.

‘And if the main character is a girl, make sure she’s married at the end, or dead’, geeft hij haar nog mee.

Deze openingsscène van Greta Gerwigs Little Women belooft een compleet andere benadering van de negentiende-eeuwse semi-autobiografische roman van de Amerikaanse schrijfster Louisa May Alcott. Eerdere verfilmingen begonnen waar het boek begint: met de vier kleine March-zussen in hun ouderlijk huis. Nu zie je hoofdpersonage Jo March eerst als jongvolwassene en kom je onmiddellijk bij de kern: Jo wil schrijven, maar ze wil vooral een zelfstandig leven kunnen leiden; geld verdienen. Om Jo (Alcotts alter ego) vanaf het begin in beeld te brengen als iemand die zichzelf artistiek compromitteert, is een gewaagde zet. Gerwig voegde er verschillende passages voor samen, dikte ze aan en verzon er iets bij: in het boek zegt niemand tegen Jo dat haar vrouwelijke personages ‘married or dead’ moeten eindigen. Wie de ontstaansgeschiedenis van Little Women kent, weet dat het een knipoog is naar Alcott, een knipoog die tegelijkertijd een kleine wraakneming is voor alle concessies die Alcott en andere vrouwelijke kunstenaars hebben moeten doen om hun werk voor het voetlicht te krijgen.

Little Women is een klassieker waar wereldwijd ontzettend veel mensen zielsveel van houden, maar de schepper ervan kon er weinig liefde voor opbrengen. Alcott wilde het boek helemaal niet schrijven. Ze deed het voor het geld, in hoog tempo, op verzoek van haar uitgever, die een aansprekend, gezond verhaal wilde over en voor meisjes. Alcott, een ongetrouwde suffragette die zichzelf altijd had geïdentificeerd met jongens, twijfelde over haar vermogen zoiets klaar te spelen en vond het schrijven ervan onplezierig. Haar eerdere verhalen en romans waren fantasierijker geweest.

Voor wie het boek, of een eerdere verfilming ervan, in het hart heeft gesloten, is de kennis van Alcotts afkeer een ongemakkelijke desillusie, een beetje als horen dat de Sinterklaas aan wie je je wensen hebt toevertrouwd eigenlijk de buurman is. En toch, als je het eenmaal weet voegt het wat toe aan je lees- of kijkervaring, al wordt die er schizofrener van. Wie dit weet, zal Gerwigs versie ook beter kunnen plaatsen.

De aantrekkingskracht van het boek, over vier tienermeisjes en hun daadkrachtige moeder die het tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog samen moeten zien te rooien terwijl vader ver van huis soldaten bijstaat, is ruim 150 jaar na publicatie nog altijd overduidelijk. Die zit ’m in de intieme, levendige sfeer van dat kleine huis vol vrouwen en in de uiteenlopende persoonlijkheden en dromen van Meg, Jo, Beth en Amy. Net als Laurie, de rijke, eenzame overbuurjongen, wil je simpelweg bij dit gezin horen, opgenomen worden in de warmte ervan. Jo, die even graag door de velden raust als grappige of spannende verhalen bedenkt, is een logische lievelingsheldin voor ieder meisje dat meer wil worden dan mogelijk lijkt, met name voor schrijvers (onder anderen Simone de Beauvoir en J.K. Rowling identificeerden zich hevig met haar). Zij brandt van ambitie om iets te bereiken, ‘something splendid… something heroic or wonderful that won’t be forgotten’, en maakt er geen geheim van dat ze liever een jongen zou zijn (‘I can’t get over my disappointment in not being a boy’). Jongste zus Amy lijkt in eerste instantie Jo’s tegenpool, als klein dametje met soms aanstellerige maniertjes, maar in ambitie en wilskracht zijn ze aan elkaar gewaagd; Amy heeft een groot tekentalent en droomt ervan om een beroemd schilder te worden, liefst in Parijs. Oudste zus Meg is de schoonheid, die kan acteren maar vooral met een goede man wil trouwen. Verlegen Beth, ten slotte, is de ‘angel in the house’, lief maar ziekelijk. Zij heeft genoeg aan een leven binnenshuis zolang haar familie en een piano nabij zijn.

Little Women gaat over hoe opgroeiende vrouwen navigeren tussen wat zij zelf willen, wat deugdzaam is en wat de buitenwereld verwacht. Aanvankelijk lijkt de toekomst van de meisjes nog open te liggen, maar de beknelling kruipt al snel hun levens binnen, in de vorm van geldgebrek en culturele normen over wat betamelijk gedrag is. Het frustrerende is dat Alcott de woede die Jo hierover voelt, voorstelt als een onwenselijke emotie die maar het beste onderdrukt kan worden, zoals in dit opvoedboek alle onchristelijke en onstuimige gevoelens en gedragingen worden gesmoord in moralisme. Tegen het eind van deel I kan de vader tevreden concluderen dat zijn dochters tijdens zijn afwezigheid kleine dames zijn geworden. Over Jo zegt hij: ‘She doesn’t bounce, but moves quietly, and takes care of a certain little person (Beth) in a motherly way which delights me.’ En Jo protesteert niet, Jo bloost, dankbaar voor het compliment. Het is moeilijk te verkroppen dat de feministische Alcott – wier eigen vader het geld van het gezin verkwanselde aan idealistische maar onhandige onderwijsprojecten – dit zonder ironie of kritische toevoeging uit haar pen kreeg.

Het wordt erger. Na het succes van deel I, uitgegeven in 1868, smeekten lezers om een vervolg waarin Jo zou trouwen met buurjongen Laurie, terwijl Jo toch voortdurend had aangegeven dat ze haar autonomie onder geen beding zou opgeven. ‘Girls write to ask who the little women marry, as if that was the only aim and end of a woman’s life’, schreef Alcott in haar dagboek. ‘I won’t marry Jo to Laurie to please anyone.’

Waarom moet ‘ik wou dat ik een jongen was’-Jo überhaupt met een man zoenen?

Enter de opmerking van de uitgever aan het begin van Greta Gerwigs film: hoe denk je een boek te verkopen waarin je heldin trouwt noch sterft?

Alcott zwichtte, deels. Ze voegde een slinkse twist toe, genaamd Friedrich Bhaer; een goedhartige oudere Duitse professor die Jo ontmoet als ze naar New York vlucht in de hoop Lauries verliefdheid te blussen. Jo trouwt met de pretentieloze Bhaer en begint een school voor weesjongens (‘now she told no stories except to her flock of enthusiastic believers and admirers’). Elegante Amy, die de kunst van het intomen perfectioneert en haar schilderambities laat varen, ‘krijgt’ gentleman Laurie. Iedereen gelukkig.

Later zou Alcott zeggen – ondanks de vervolgboeken die ze schreef over Jo’s leerlingen en zoontjes – dat Jo een alleenstaande schrijver had moeten blijven, zoals zijzelf.

Wat moet je met dit alles als filmmaker? De film uit 1994 (met Winona Ryder, Claire Danes, Kirsten Dunst en Susan Sarandon) bleef trouw aan de verhaalwereld. Het is de liefste verfilming die je als fan van het boek kunt krijgen, met kittens en bloemen in vrijwel elke scène, maar ook een energieke, expressieve Jo, die uitgebreid schrijvend in beeld is. Winona Ryders fonkelende ogen en de ingetogen, broeierige charme van de twintig jaar oudere Gabriel Byrne maken de relatie tussen Jo en Bhaer overtuigend.

Gerwig heeft geprobeerd Alcotts werkelijke leven te laten doorsijpelen. Zo reageert iedereen blij als de vader thuiskomt, maar de moeder geeft hem ook een steek onder water over zijn afwezigheid. Artistieke Amy krijgt meer screen time dan eerder en wordt stevig en trots neergezet door actrice Florence Pugh, waardoor zowel de liefde tussen haar en Laurie als de competitie met Jo (die ook speelde tussen Louisa May en haar jongste zus Abigail, die uiteindelijk zou exposeren in de Parijse salon) beter uit de verf komt. Professor Bhaer wordt nu vertolkt door een extreem sexy Franse dertiger, Louis Garrel, die niet eens zijn best doet om Duits te klinken. Hij zal een grap zijn van Gerwig: als Jo per se met een man moet zoenen, laat het dan de mooiste man zijn die we konden vinden. En dan het vernieuwde einde – waar veel om te doen is, waarvan Gerwig in interviews aangaf dat ze wilde dat Alcott het had kunnen waarderen – ik zal de inhoud niet verklappen, maar wel dat het een ‘meta’-einde is.

Leuk, al die knipogen, maar na het sterke begin is het onbevredigend dat het bij knipogen blijft, dat Gerwig het geheel niet radicaal heeft durven of willen omgooien tot iets wat schrijnt of schatert, liefst beide. Dat ze Alcotts werkelijkheid niet verder liet doordringen. Waarom moet ‘ik wou dat ik een jongen was’-Jo überhaupt met een man zoenen? Waarom moest ze gespeeld worden door de bleke Saoirse Ronan (bekend van Gerwigs eerdere film Lady Bird), die haar iets weeks en dromerigs geeft? En waarom is het in Gerwigs versie Jo die haar uitgever het manuscript van Little Women aanbiedt, waarom die geruststellende fantasie dat het alter ego van Alcott dit boek dolgraag zou hebben willen schrijven? In hoeverre wilde Gerwig het grote publiek tevreden houden?

Maar misschien is voor deze verfilming de middenweg ook wel de best mogelijke. Want hoe kun je een film maken over een boek en tegelijkertijd zeggen dat dat boek er eigenlijk niet had moeten zijn? Dat zou onrecht doen aan het gecompromitteerde maar hartelijke, humoristische schepsel dat Alcott heeft voortgebracht. Al wilde Alcott niet schrijven over meisjes, toen ze het eenmaal deed, onthulde ze hoe krachtig ze kunnen zijn, hoe eigenzinnig en gemankeerd en ambitieus en verschillend (kortom: hoe menselijk), en op hoeveel manieren anderen hen proberen in te snoeren.

Dat is ook wat Gerwig laat zien. Alleen dat jezelf láten insnoeren, dat is té negentiende-eeuws, te demoraliserend voor meisjes van nu, en Little Women is een verhaal met een voorbeeldfunctie. Wellicht dat Gerwig daarom ‘haar’ Jo uit vrije wil over haar zussen laat schrijven: om een nieuwe generatie de hoop te geven dat je wel degelijk kunt bereiken wat je wilt, zonder al te veel compromissen. Even laat Gerwig Jo twijfelen: wie is er nu geïnteresseerd in zoiets onbelangrijks als meisjes? vraagt ze aan Amy. Maar Amy is resoluut: ‘Door over iets te schrijven, maak je het belangrijk.’


Little Women draait nu in de bioscoop en is in de race voor zes Oscars, die op 10 februari worden uitgereikt

Help ons groene.nl te vernieuwen.

Doe mee aan onze enquête

Het invullen neemt zo’n 5 minuten in beslag. U kunt niets winnen, maar wij zijn u zeer erkentelijk als u meedoet aan de enquête.