Tsjechisch absurdisme film

In Petr Zelenka’s film Knoflíkári heerst het toeval op een manier dat het geen toeval meer kan zijn. Onmogelijke toevalligheden lijken een magnetische kracht op elkaar uit te oefenen en veranderen in onwrikbare noodzakelijkheden. Geluk en noodlot wisselen van plaats. Dat levert humoristische scènes op die met een droge lichtvoetigheid worden gespeeld, maar het geeft de film ook een inktzwarte ondertoon. In zekere zin is het een filosofische film. Hij stelt serieuze vragen op een fundamentele manier aan de orde. Aan de andere kant is het ook een onzinnige film. Kulredeneringen worden met een stalen gezicht afgewikkeld. Die combinatie van zin en onzin geeft de film iets speciaals: niet zomaar een zwarte komedie, niet zomaar een film met een boodschap.

Er kan heel veel bij Zelenka. Zo kunnen vier schoolmeisjes in een spiritistische seance de geest van de Amerikaanse bommenwerperpiloot oproepen die op de fatale knop boven Hiroshima drukte. Nee, het is geen toeval dat de handeling van de film zich precies vijftig jaar na de bom afspeelt en ook niet dat de vader van een van de meisjes een radioprogramma maakt over deze gedenkdag, dat in de film op alle mogelijke en onmogelijke momenten te horen is. Ook is het al geen toeval dat als de piloot meegaat naar de radiostudio ze met een taxichauffeur meerijden die een oude bekende in de film geworden is. De taxichauffeur rijdt in het Praag van de jaren negentig rond in een bescheiden antieke auto, die door de piloot om zijn moderniteit wordt bewonderd. Die wisseling tussen antiquiteit en moderniteit, naar gelang het perspectief, zou je ook op de film zelf kunnen betrekken.
Zelenka staat duidelijk in de Tsjechisch absurdistische traditie en hij doet geen pogingen dit met modieuze snelheid te verbergen. In die zin is zijn film ook bescheiden en antiek, maar de kalmte en zelfbeheersing waarmee hij de absurdistische kanten van het bestaan belicht, maken dat die antiquiteit verre van stoffig is. Zelenka heeft niet alleen gekke en originele invallen gehad, maar hij heeft ook de tijd en moeite genomen die tot in alle details uit te werken.
De film balanceert steeds tussen onzin en ernst. Zo kan een stijf en ongemakkelijk etentje, waarin de ouders van een aanstaand bruidspaar met elkaar kennismaken, uitlopen op een hilarisch tegen elkaar opbieden van perverse gewoonten. Als duidelijk is geworden dat de ene man een onbeheersbare aandrang heeft om met een kunstgebit tussen zijn billen knopen van de bekleding te happen, moet de andere man wel laten zien hoe hij verkleed als piloot met een speelgoedbommenwerper zijn vrouw te lijf gaat. De ernst speelt zich dan buiten de kamer af. Het jonge stel is tijdens een bizarre aanrijding met een smetangstige psychiater om het leven gekomen. Het systeem van Zelenka wil dan dat de kijker meer weet dan de hoofdpersonen. De kijker is al uitvoerig met het koppel op stap geweest en heeft al een kijkje in de praktijk van de psychiater gehad. Voor de kijker zijn het geen stomme toevalligheden, wrede spelingen van het noodlot, maar onvermijdelijke drama’s. Zelenka’s geconstrueerde tartingen van het noodlot zouden zich in principe overal kunnen afspelen, maar ze ontlenen veel van hun charme aan hun Praagse locaties. In die zin levert het absurdisme van Zelenka toch een prettig soort realisme op. Daardoor is het niet alleen een sympathieke en intelligente film waar om te lachen valt, maar ook een film met een heel bepaalde en heel eigen atmosfeer. En ook dat is dan weer geen toeval.

  • In Liar, the Ideal Suspect van Jonas Joshpate speelt een fenomenale Tim Roth de ultieme verdachte. Spannend, duister en intens. De perverse en geslepen verdachte weet de rollen zo om te draaien dat de leugendetector een waarschijnlijker verdachte is dan hijzelf.
  • Elizabet is een wanhopige en bombastische poging om het verkalkte, Engelse, historische kostuumdrama leven in te blazen. Geen middel werd onbeproefd gelaten, waardoor de film als een onweersbui over de toeschouwer heentrekt. Een verregend tuinfeest.