Menno Hurenkamp

Turkije moet meedoen

Praktisch gezien kan Turkije best meedoen met de Europese Unie. Dat concluderen het Centraal Planbureau en de Sociaal Economische Raad. Ze zien zelfs groei van de economie door toenemende handel met Turkije. Maar de politie martelt er nog mensen. En al mogen Koerden volgens de Turkse wet nu wel hun eigen cultuur hebben, de praktijk is anders. Toch is ook daar de vooruitgang volgens vrijwel iedere mensenrechtenorganisatie groot.

Die vooruitgang komt grotendeels op het conto van de regerende AK-partij, een politieke beweging opgericht nadat de Turkse rechter de streng-islamitische Welvaartspartij verbood. Van zo’n partij zou men geen pro-Europees beleid verwachten, maar het tegendeel lijkt waar. Terwijl de «kemalisten», de oorspronkelijke, seculiere moderniseerders van Turkije, zich van het Westen afkeren, wenden de islamitische politici zich naar de Europese Unie. Als ergens gewerkt wordt aan een moderne versie van de islam, dan is het in Turkije. Een betrekkelijk goed ontwikkeld middenveld biedt, in samenwerking met Europese organisaties, de religieuzen redelijk tegenspel.
De grote vraag is of de liberalisering duurzaam is. Mooi dat de regering het leger terug in de kazerne drijft, maar wat als juist dat leger de waarborg tegen fundamentalisme is? En doet de Turkse regering netjes totdat de buit aan Europese subsidies binnen is – en voert ze dan alsnog de sharia in? Premier Erdogan heeft immers onlangs nog geprobeerd om overspel strafbaar te krijgen – om «het gezin te beschermen», maar dat dit vooral vrouwen kwetsbaar zou maken was evident. Het idee groeit dat je een moslim niet verder moet vertrouwen dan je hem kunt gooien. In een recent interview in NRC Handelsblad zegt de ondergedoken politica Ayaan Hirsi Ali dat ze niet in een Europese islam gelooft: «Er is maar één islam en dat is die van de profeet Mohammed en van de koran en de Hadith.» Het is niet makkelijk om iemand in haar positie tegen te spreken. De Turkse schrijver Orhan Pamuk zei zaterdag in de Volkskrant: «De gedachte van een onverenigbare islam met de moderniteit is gebaseerd op een fundamentalistische logica.»
Ik at deze week met een groep Turken, conferentiegangers. Mannen en vrouwen, wijn drinkend, baardloos, hoofddoekloos. Geen zag zichzelf als «moslim». Toch steunden ze op grote lijnen hun regering. Over de motieven van de AK-partij waren ze betrekkelijk eensgezind. De europeanisering is eerder een middel om aan de macht te blijven dan een doorleefd modernisme. Het is ironisch dat juist de conservatieven progressief doen, maar beter zo dan niet. Mét liberale wetgeving is de kans dat de mensen zich liberaal gaan gedragen immers groter dan als er niet eens vrijheid van spreken en denken is. Een politicoloog, Ishan Dagi, zei: «Als de Europese Unie Turkije afwijst, zijn Turkije én Europa nog verder van huis. De Turkse nationalisten krijgen gelijk. Die moeten vervolgens wel hun bestaansrecht bewijzen en zoeken ruzie met de buren – wat toevallig ook zo’n beetje jullie buren zijn. En al-Qaeda krijgt gelijk, als bewijs van hun stelling dat het Westen vijandig is en onverenigbaar met de islam.» Inderdaad, realpolitische chantage.
Laat het rustig vijftien jaar duren voor de Turken meedoen. Maar laten we vooral de feiten onder ogen zien. Niet alleen de islam moet mee met de tijd. Ook het Westen ontkomt er niet aan.