‘Als een krankzinnige sloeg hij op mijn broer in met een stok en riep: “Waarom ben je hiernaartoe gekomen?”’ Dit vertelde een Afghaanse vrouw over de confrontatie met een gemaskerde Turkse militair aan de Iraans-Turkse grens aan Human Rights Watch. Aan de vooravond van het afscheidsbezoek van de scheidende Duitse bondskanselier Angela Merkel aan Turkije bracht de mensenrechtenorganisatie een rapport uit met zes getuigenissen van Afghanen die op de vlucht in Turkije uitkwamen. De verhalen laten zien dat Afghanen met geweld de Turkse grens worden overgezet, terwijl hun bezittingen worden afgepakt en vernietigd.

De ervaringen staan niet op zichzelf. Zoals EU-lidstaten pushbacks tot onderdeel van hun grensbeleid hebben gemaakt, doet ook Turkije er, met steun van de EU, alles aan om migranten en vluchtelingen buiten de deur te houden. Niet alleen stuurt het mensen met geweld terug de grens over; ook verrijst aan de ruim vijfhonderd kilometer lange oostgrens met Iran een betonnen muur, zoals eerder al aan de zuidgrens met Syrië. Warmtecamera’s en drones moeten in samenwerking met de gewapende militairen het preventieve deel van het beleid voor hun rekening nemen.

De naar schatting ruim vierhonderdduizend Afghanen in Turkije vormen, naast de bijna vier miljoen Syriërs, de grootste groep vluchtelingen in Turkije. Na het aanvankelijke warme welkom voor Syriërs op de vlucht voor de burgeroorlog, sloeg het sentiment jegens nieuwkomers geleidelijk om. Aangemoedigd door nationalistische politici trokken deze zomer lynchmobs richting winkels en woningen van migranten. De tienduizenden Afghanen die nu naar Turkije vluchten, krijgen met een nieuwe realiteit te maken. Net als in veel EU-landen worden ze aangemerkt als onwelkome gelukszoekers, met alle gevolgen van dien.

In juni zegde de EU Turkije extra geld toe voor de opvang van vluchtelingen en Merkel sprak tijdens haar bezoek over ‘gemeenschappelijke doelen’ om de komst van grote groepen Afghanen naar Europa te voorkomen. Maar de situatie in Turkije, waar president Erdogan door economische tegenwind aan populariteit verliest, is anders dan in 2016, toen het de migratiedeal met de EU sloot. Erdogan verkondigde dat Turkije ‘de plicht noch de verantwoordelijkheid’ heeft om voor de EU als ‘opvangtehuis van vluchtelingen’ te dienen. Omdat ook buurlanden Griekenland en Bulgarije migranten en vluchtelingen simpelweg de grens over slaan, moet dat in de eerste plaats gebeuren door de eigen grenzen dicht te metselen.

Het aantal in 2021 getelde doden en vermisten op de Middellandse Zee volgens het Missing Migrants Project (IOM): 1361