Margaret Salinger

Tussen droom en nachtmerrie

Margaret Salinger schreef een boek over haar vader J.D. en doorbrak daarmee de familietraditie van geheimzinnigheid. Als gezinshoofd had Salinger twee gezichten.

Margaret Salinger, Dream Catcher
Uitg. Washington Square Press, 436 blz., $27,95

Zijn enige roman, The Catcher in the Rye, is bijna vijftig jaar na verschijning nog steeds een bestseller, maar van de schrijver, J.D. Salinger, is weinig bekend. Sinds 1965 heeft hij niks meer gepubliceerd, hij weigert interviews en verschijnt nooit in het openbaar, zijn foto verdween al na een paar herdrukken van de roman, en toen een biograaf fragmenten uit zijn brieven wilde afdrukken, wist hij dat via de rechter te voorkomen. De deur bleef hermetisch gesloten.
Maar twee jaar geleden zette Joyce Maynard die op een kier toen ze in boekvorm vertelde over de relatie van een jaar die ze begin jaren zeventig had met de inmiddels 81-jarige auteur. Nu is de deur wijd open gezet door zijn dochter Margaret (44), die haar jeugdherinneringen heeft gepubliceerd onder de titel Dream Catcher.
Dat boek is gemengd ontvangen. De recensent van de Washington Post vond het verraad, «een trap onder de gordel» en een treurige poging tot wraak, maar vertelde wel uitvoerig wat erin stond. Een regionale columnist voorspelde dat de schrijfster in de hel zou eindigen «op een plekje gereserveerd voor degenen die hun ouders beledigen en hopen daar beter van te worden». Salon vond het boek overbodig na alles wat ooit al over het werk van Salinger was geschreven. De New York Times vond dat enerzijds de woorden van de schrijver genoeg moeten zijn, maar dat anderzijds meer informatie over de auteur kan bijdragen tot een beter begrip van de kunstenaar en zijn werk. Slate verdedigde de dochter en opperde dat iedereen die het werk van Salinger nog eens kritisch herlas eveneens een hekel aan Salinger zou kunnen krijgen.
Margaret schreef het boek om de familietraditie van geheimzinnigheid te doorbreken en om meer inzicht te krijgen in haar moeizame verleden. Ze sprak uitvoerig met een oudere zus van Salinger en met haar moeder. Niet met Salinger zelf, omdat ze wist dat hij met zo'n boek niks te maken wilde hebben. Vader en dochter hebben elkaar de afgelopen twee jaar niet gezien.
Een van de onthullende aspecten van het boek is hoe ingrijpend de Tweede Wereld oorlog voor Salinger is geweest. «Hij vertelde me bij verscheidene gelegenheden dat de mensen die hij werkelijk respecteerde, allemaal dood waren.» Salinger nam deel aan de bloedige landing in Normandië op D-day en aan de langdurige, hevige gevechten in de tijd erna. Hij heeft er nooit méér over verteld dan dat hij erbij was geweest. Volgens bestaand onderzoek is tweederde van de militairen in zijn regiment gesneuveld. Ooit zei hij tegen Margaret, toen ze nog klein was: «De geur van brandend vlees krijg je nooit helemaal uit je neus.»

Salinger was 31 toen hij trouwde met de zestienjarige Claire. De twee betrokken een afgelegen huis een eind ten noorden van New York. Er was geen heet water en een slechte verwarming, maar Salinger verlangde «Park Avenue-service», aldus Claire. Salinger eiste drie stevige maaltijden per dag. De lakens moesten twee keer per week gewassen en gestreken. Claire: «Ik was wanhopig, ik zat in de val. En ik kreeg voortdurend zijn hevige kritiek over me heen als ik niet aan zijn normen voldeed.»
Ze hadden alternatieve geloofsovertuigingen, maar op bevel van Salinger veranderde de koers nogal eens. «Dan stapte hij ineens over op Dianetics», vertelde Claire aan Margaret. «Hij begon me te kritiseren voor gedachten die wellicht niet dianetisch correct waren. Zulke gedachten waren schadelijk, geloofde hij. Na een tijdje had hij er weer genoeg van en toen werd het Christian Science, terwijl ik nog mijn best deed op de Kriya yoga-techniek. Ik hield er mee op kort na jouw geboorte, toen ik te depressief was.» Salinger liet Claire regelmatig weken achter met Margaret, om in een stad een verhaal af te maken.
Hij geloofde ook in «een ratjetoe» van alternatieve geneeswijzen, waaronder het spreken in tongen en het drinken van urine, een bezigheid die hij volgens Margaret zelf praktiseerde maar niet aan de anderen opdrong. Salinger werd woedend op Margaret of op haar jongere broertje Matthew als ze ziek waren — de perfecte kinderen in zijn verhalen werden immers nooit ziek. Zijn echte kinderen verstopten gebruikte zakdoekjes uit vrees voor pa’s woedeaanvallen, en zijn geneeswijzen. Salinger praktiseerde acupunctuur en gebruikte daarvoor botte houten pinnen. Toen Matthew eens zijn verkoudheid niet kon verbergen, drukte pa de pinnen met kracht in Matthews pink. Het joch begon te gillen. Pa riep woedend: «Jij, je moeder en je zus hebben de laagste pijndrempel die ik ooit ben tegengekomen. Het lijkt wel of je door een granaatscherf bent getroffen.»
Margarets imperfectie begon meteen na haar geboorte: ze huilde. Aan een van zijn spaarzame vrienden vertelde Salinger dat de eerste maand van Margarets bestaan een nachtmerrie was en dat hij op het punt had gestaan de baby weg te geven. In plaats daarvan bouwde hij een eigen onderkomen op een halve kilometer van het huis, verstopt tussen de bomen.
Toen de baby iets ouder werd, nam Salingers affectie toe, tot ongenoegen van Claire. Ze had het gevoel dat Margaret haar plaats innam, wat haar jaloers en kwaad maakte. Een paar jaar later stond ’s avonds ineens het huis in brand. Margaret werd wakker van de rook, haalde Matthew uit bed en liep naar buiten. Ze was ervan overtuigd dat haar moeder het vuur had aangestoken. Salinger dacht hetzelfde, omdat de brand was begonnen in de kast van Claire, die nieuwe kleren wilde, waarvoor hij weigerde te betalen; daarom zou ze de oude garderobe in brand hebben gestoken. Vader en dochter hielden hun verdenking voor zich, een indicatie hoe bizar dat gezinsleven was. Claire heeft later altijd tegengesproken dat het haar schuld was, aldus Margaret.
Salinger haatte feestdagen, vakanties en elke zondag omdat er dan geen post kwam. De zomer deprimeerde hem want dat leek een eindeloze vakantie. Hij had een hekel aan uitjes en sloeg zelfs een uitnodiging af van president Kennedy. In het jaar voor zijn dood gaf Kennedy in het Witte Huis een receptie voor Amerikaanse schrijvers. Toen Salinger niet op de uitnodiging inging, belde Jackie zelf op om te zeggen hoezeer ze de komst van Salinger zou waarderen. Maar die bleef thuis en volgens Claire niet alleen uit weerzin tegen de buitenwereld. «Ik had hem laten merken dat ik graag zou gaan en dus zei hij nee. Ik mocht niet het gevoel krijgen iets waard te zijn.»
Margaret was tien jaar toen Salinger haar duidelijk maakte dat zijn liefde niet onvoorwaardelijk was. Na een meningsverschil zei hij dat het maar beter was als ze het conflict zouden oplossen, want «als iemand voor mij heeft afgedaan, dan heeft-ie ook afgedaan». Hij vertelde over een goede vriend met wie hij onenigheid kreeg en met wie hij sindsdien nooit meer had gesproken. «Ik zal altijd van je houden maar als ik genoeg van iemand heb, dan is het afgelopen.» Margaret was regelmatig het doelwit van zijn woede-uitbarstingen. Als ze iets droeg of deed wat kinderen op school ook droegen of deden, was ze een verrader; ze werd dan gelijk de anderen en anders dan hij, schrijft ze. Soms werd zijn woede gevolgd door wanhopige smeekbedes om vergeving «alsof ik zijn vrouw was, en dat was nog erger dan het geschreeuw». Hij verweet haar ook dat ze meer om haar vriendinnen gaf dan om het gezin, waarop zij zei: «Jij hebt niet eens vrienden.» Hij antwoordde dat hij niet die behoefte had, «suggererend dat het om een zwakte van mij ging».
Er was ook een andere Salinger. Een vader die zijn kinderen mee uit wandelen nam, die ze eindeloze verhalen en sprookjes vertelde die hij zelf verzon. Ze kwamen bij hem op bezoek in zijn werkhuisje, waar de muren waren versierd met Margarets tekeningen. Ze nam ook wel eens vriendinnetjes mee, «tegen wie hij altijd heel aardig was». Hij was niet zoals de meeste volwassenen die met kinderen praten over stomme onderwerpen als schoolcijfers. Hij leerde haar dammen, schaken en baseball. Hij nam haar vaak mee naar New York, waar ze over hotelgangen mocht rennen en tien keer met de lift op en neer kon. In het Plaza Hotel leerde hij haar tafelmanieren, met het commentaar dat het hem niet kon schelen hoe ze at, maar dat het wel handig was als ze kon kiezen.
De liefde van vader voor kind leek over toen Margaret in de puberteit kwam. «Vrijwel meteen bespeurde ik een verandering in zijn gedrag. Ik werd in de gaten gehouden, ik werd ervan verdacht nu een van hen te zijn, de vijand. Ik werd het doelwit van aanvallen, die voorheen gereserveerd waren voor mijn moeder.» Het zuivere kind was verleden tijd.
In het voorwoord van Dream Catcher beschrijft Margaret haar jeugd als een wereld tussen droom en nachtmerrie, zonder een solide ondergrond die iemand in geval van nood zou kunnen opvangen. «Fictie, andere werelden, andere werkelijkheden waren voor mijn vader veel echter dan flora en fauna, vlees en bloed. Ik groeide op in een wereld die zowel verschrikkelijk als prachtig was, en hevig uit balans. Wellicht behoort het tot de menselijke conditie dat kinderen, als ze opgroeien naar volwassenheid, zich moeten bevrijden van degene die ze misschien waren in de dromen van hun ouders, om te ontdekken wie ze werkelijk zijn of hopen te worden. Dat bracht mijn moeder, mijn vaders zus en mij in de buurt van verdrinking, zozeer waren we verstrengeld in mijn vaders dromen.»