FILM

Tussen schoonheid en walging

White Material

Een verzonnen Afrikaans land in Claire Denis’ White Material staat op de rand van de afgrond als er een burgeroorlog uitbreekt. Kindsoldaten, rebellen en het leger moorden elkaar uit, maar waarom wordt nooit helemaal duidelijk. Terwijl de inwoners van het platteland voor het geweld vluchten, besluit Maria Vial (Isabelle Huppert) op haar koffieplantage te blijven en de oogst binnen te halen. Dat gaat moeizaam. Angst verspreidt zich als een lopend vuurtje in haar omgeving; haar zoon Manuel (Nicolas Duvauchelle) wordt aangevallen door kindsoldaten; haar ex-man Andre (Christopher Lambert) heult met corrupte ambtenaren; haar schoonvader Henri (Michel Subor) is te ziek om te reizen.
De schoonvader staat symbool voor de neokoloniale patriarch. Hij blijft hoofdzakelijk op de achtergrond, maar als hij in beeld komt is hij óf bezig zichzelf te wassen óf aan het herstellen van de ziekte die hem teistert. Maar is hij echt de vijand?

Dat is niet de enige onbeantwoorde vraag in White Material. Sterker, het creëren van thematische ‘gaten’ in de vertelling die de kijker zelf moet invullen, vormt een wezenskenmerk in het werk van Claire Denis, die eerder imponeerde met onder meer Chocolat (1988), eveneens gesitueerd in Afrika, en recent het bejubelde 35 rhums, over de relatie tussen een vader en zijn dochter. Haar benadering is abstract en vaak narratief extreem vervreemdend. Maar geen moment ontoegankelijk. Dat blijkt het duidelijkst in een van haar beste films, Beau travail (1999), een hervertelling van Herman Melville’s novelle Billy Budd. Het verhaal gaat over een oud-soldaat van het Franse vreemdelingenlegioen die terugdenkt aan de ingrijpende effecten van de komst van een jonge rekruut in het peloton waar hij de leiding over had. Met een dromerige, gestileerde visuele stijl waarin de camera vaak statisch blijft met bewegende figuren binnen het beeldkader, geeft Denis vorm aan de thematische inhoud, namelijk de connectie tussen ogenschijnlijk tegengestelde emoties als wreedheid en empathie of geweld en tederheid. Het einde van de film is wonderschoon: de militair, gespeeld door de fantastische Denis Lavant, onlangs nog te zien in de festivalhit The Temptation of St. Tony, danst in een lege discotheek. Zijn bewegingen, soepel én ongecoördineerd, vormen een catharsis waarbij woede en ingehouden geweld op afschuwelijk mooie wijze tot uitbarsting komen.
Het contrast tussen schoonheid en walging is ook de rode draad in White Material. Het Afrika-land is prachtig, maar de inwoners, wit en zwart, hebben niets aantrekkelijks. Hiertoe is de casting effectief: Huppert en Lambert zijn filmische iconen, maar hier lijken ze alleen maar oud en afgemat. Ze zijn nauwelijks menselijk. Immers, het geweld ontmenselijkt. Wanneer kindsoldaten de zoon van Maria aanvallen en belachelijk maken, draait hij door; hij scheert zijn hoofd kaal, pakt een riotgun en sluit zich bij dezelfde kindsoldaten aan. Een toverdokter zegt tegen Maria dat haar zoon niet meer bestaat, dat hij een 'hond’ is geworden.
De chaos van het geweld gaat over in vertedering. Dat maakt de tragedie schrijnender. Want: kindsoldaten gewapend met machetes nemen een koloniaal huis over. Ze lopen geluidloos door de kamers, ze zeggen niets, ze kijken alleen maar naar de artefacten van het rijke westerse leven. Ze nemen een bad. Ze vallen in slaap. Net kinderen.
Is er hoop? Uitkomst? Mysterieus is een rebel die slechts bekend staat als 'Le Boxeur’ (Isaach De Bankolé). Hij is gewond en doolt als een geest door de bossen terwijl het leger en de kindsoldaten naar hem zoeken. Wat zijn rol precies is, blijft onbeantwoord. Vul maar in, is het devies van Claire Denis. Haar naam duikt de laatste jaren vaak op in lijstjes van of artikelen over de belangrijkste hedendaagse cineasten. Dat is volkomen terecht.

Te zien vanaf 22 juli