Patiënten liggen in de gang bij de Eerste Hulp in het Zhongshan-ziekenhuis tijdens de corona-uitbraak in Shanghai, China, 3 januari © Staff / Reuters

Op de voorpagina van The New York Times vraagt journalist Eva Rammeloo zich vlak voor Kerstmis af: ‘Waar hebben de Chinezen de afgelopen drie jaar offers voor gebracht en zich voor ingespannen?’ De in Shanghai woonachtige correspondent voor onder meer Trouw omschrijft het enorme contrast tussen de afgelopen jaren en de nieuwe situatie. Geen angstaanjagende propaganda meer, maar termen zoals we die kennen uit de vroege coronadagen in Nederland: het virus is nu ineens vergelijkbaar met de griep. Life must go on.

Na drie jaar verzengend zero-covidbeleid gooide Beijing het roer begin december om: het ontlopen van het virus is sindsdien eigen verantwoordelijkheid, mensen zijn aangewezen op hun ontsmettingsmiddelen, mondneusmaskers en de individuele keuze om besmettingshaarden te vermijden. Geen middenweg zoals hier om de ‘curve af te vlakken’, net genoeg om de ziekenhuizen niet te laten overstromen.

Na drie jaar sociaal experiment is de volgende experimentele fase aangebroken: die van let it rip. Afgelopen week meldde China onder druk van de Wereldgezondheidsorganisatie dat er sinds begin december alleen al in de overvolle ziekenhuizen zestigduizend mensen overleden aan covid. Hoewel China lijkt te hopen dat het snel voorbij is, zouden er nog meerdere golven kunnen komen, omdat zelfs een ongedempte golf niet iedereen bereikt. Welke algemene lessen vallen er al uit de huidige situatie te trekken?

Wat infectieziektenepidemioloog Marc Bonten van UMC Utrecht al in De Groene van 5 februari 2020 zei, is bewaarheid gebleken – al had niemand verwacht dat China het zo lang zou volhouden: het met harde hand onderdrukken van het virus is een vorm van ‘schijncontrole’. In Nederland gebruikten de deskundigen die redenering destijds om te pleiten voor het net genoeg afvlakken van de curve zodat we binnen de ziekenhuiscapaciteit zo snel mogelijk immuniteit konden opbouwen. Daar kwam veel kritiek op, aangezien het praktisch onmogelijk was om binnen die strategie de kwetsbaren te beschermen en er nog veel te veel onbekend was over wat het virus ook bij anderen kon aanrichten – zie de huidige long-covidcijfers. De huidige Chinese situatie onderstreept dat het andere uiterste, het virus omlaagdrukken, ook geen duurzame strategie is. Tenminste, als dat feitelijk het enige is wat je doet.

Voor Hubert Bruls was het duidelijk. De aftredend voorzitter van het Veiligheidsberaad benadrukte op 19 december 2022 in Op1 nog maar eens dat Nederland het toch behoorlijk goed had gedaan in de pandemie: ‘Ik weet nog goed hoe ik in het begin een mailtje kreeg van iemand uit Shanghai, zo van: je moet het doen zoals de Chinezen. Nou die mailtjes krijg ik niet meer.’ Hij wekt hiermee de suggestie dat het onmogelijk is om het virus proactiever te bestrijden zonder in de situatie te belanden waar China zich nu in bevindt. Maar dat is wat te gemakkelijk geredeneerd. Allereerst zit er nog heel wat tussen het op nul besmettingen gerichte beleid van China en het Nederlandse ‘zo veel mogelijk besmettingen binnen de zorgcapaciteit om immuniteit op te bouwen’.

Daarnaast is bepalend hoe je de tijd benut die je koopt met strenge maatregelen, iets waar Nederland ook geen ster in bleek. Landen als Nieuw-Zeeland, Australië en Taiwan lieten zien dat een streng beleid, met al zijn heftige inbreuken op de persoonlijke vrijheid, in elk geval wat betreft het voorkomen van ernstige covid en coronadoden succesvol kan zijn. Mits de periode van maatregelen goed benut wordt door onder meer de ziekenhuiscapaciteit uit te breiden en medicatievoorraden aan te leggen, en mits de heropening op een goed gekozen moment en gecontroleerd plaatsvindt.

Het grote verschil tussen China en de landen die wél hun zero-covidfase achter zich lieten zonder in een enorme coronagolf te belanden: een hoge vaccinatiegraad op het moment van heropenen. Het is niet dat de Chinese overheid een gebrek aan vaccins had. Prik één werd nog door 95 procent van de Chinezen gehaald, al plaatsen China-kenners ook bij dat cijfer vraagtekens. Bij prik twee was dat gedaald naar 66 procent en onder tachtigplussers zelfs minder dan vijftig procent. Het percentage volledig geboosterden aan het begin van december was nog een stuk lager.

Om raadselachtige redenen heeft de Chinese overheid nooit echt prioriteit gegeven aan de vaccinaties. Daarnaast leeft er onder Chinezen een flink wantrouwen jegens vaccins, mede omdat ze de manier waarop hun overheid die goedkeurt en monitort niet vertrouwen. Bovendien lag de nadruk in eerste instantie vooral op het beschermen van de beroepsbevolking. Daarbij ontbrak voor veel burgers het gevoel van urgentie. Dankzij het superstrenge beleid hadden de burgers na ‘Wuhan’ het virus en de ziekte amper nog ‘gezien’.

Het is een variant op het fenomeen dat de Amerikaanse vaccinwetenschapper Bob Chen in de jaren tachtig omschreef bij kinkhoest: toen tegen de kinkhoestbacterie een vaccin beschikbaar kwam, stond de ziekte nog bekend als ernstig. Met de oplopende vaccinatiegraad verdween de ziekte uit de hoofden van de mensen, kwam de nadruk te liggen op de bijwerkingen en daalde de vaccinatiegraad – tot de bacterie weer om zich heen greep. Waarschijnlijk heeft deze paradox eraan bijgedragen dat veel Chinezen geen herhaalprikken meer haalden.

Dankzij het superstrenge beleid hadden de burgers na ‘Wuhan’ het virus en de ziekte amper nog ‘gezien’

Boven op die niet optimale vaccinatiegraad heeft de Chinese overheid zichzelf in de strijd tegen het virus met een extra handicap opgezadeld. Het zette namelijk geen westerse mRNA-vaccins in, maar Chinese vaccins die geïnactiveerd virus bevatten. Hoewel we inmiddels weten dat de bescherming door de mRNA-vaccins al na een paar maanden flink begint af te nemen, geldt dit voor de Chinese vaccins nog meer. De voorlopige conclusie is dus dat de mRNA-vaccins weliswaar behoorlijk pittig zijn en wellicht ook wat meer serieuzere bijwerkingen geven, maar voorlopig aanzienlijk beter lijken te beschermen tegen de acute effecten van het virus.

Ook bij ons was het destijds een welkome boodschap: omikron is milder, we hoeven ons niet meer zo’n zorgen te maken. Maar toen al was de discussie onder deskundigen: welk deel van die ‘mildheid’ is een eigenschap van de virusvariant zelf en welk deel komt door het feit dat vrijwel iedereen inmiddels is gevaccineerd of blootgesteld aan het virus? Hoewel de nieuwe varianten de immuniteit genoeg wisten te omzeilen om ons weer ziek te maken, bleef de kans op ernstige ziekte en sterfte sterk verlaagd.

De huidige situatie in China lijkt te bevestigen wat we in 2022 al zagen toen Hongkong versoepelde: in een niet eerder blootgestelde, ondergevaccineerde bevolking is omikron helemaal niet zo mild. Dit virus dringt minder vaak diep door in de longen dan eerdere varianten, maar kan met name kwetsbaren nog altijd massaal ernstig ziek maken en doen overlijden. In Hongkong overleden in korte tijd negenduizend mensen, op een bevolking van zeven miljoen. Een trieste realiteit, die ook een positieve boodschap herbergt: omdat vrijwel iedereen al enige immuniteit heeft opgebouwd, is de kans klein dat een volgende variant weer écht ernstig zal zijn.

Moeten we ons hier zorgen maken om het feit dat het virus in China huishoudt? De experts zijn verdeeld. Een van de redenen dat een aantal landen reisbeperkingen invoerde voor passagiers vanuit China, is dat door de razendsnelle verspreiding nieuwe, gevaarlijke varianten zouden kunnen ontstaan. Omdat de Chinese autoriteiten summier zijn met het verstrekken van gegevens over de huidige besmettingen, zou het kunnen dat er al nieuwe varianten zijn ontstaan waar we niet van weten, maar voorlopig houdt de who het erop dat dit niet zo is. Niet zo gek: nieuwe varianten krijgen juist snel de overhand in een bevolking met meer immuniteit. Ze moeten immers een voordeel hebben ten opzichte van de reeds aanwezige variant. Kan die vrij rondgaan, dan moeten nieuwe varianten van goeden huize komen.

Dat verklaart ook waarom in andere delen van de wereld pas na de introductie van de vaccins en het versoepelen van maatregelen de nieuwe varianten elkaar in rap tempo begonnen op te volgen en dat nog steeds doen. De laatste nieuwe variant, XBB1.5, dook op in de Verenigde Staten.

In Nederland nam de weerstand onder de bevolking tegen de coronamaatregelen steeds meer toe, toen het kabinet geschetste perspectieven keer op keer niet wist waar te maken en burgers niet meer goed wisten waarvoor ze ‘het’ deden. Nu weten we dat zelfs in een autoritair land waar kritiek vrijwel niet is toegestaan, er grenzen zijn aan wat de bevolking kan absorberen. Met de opkomst van besmettelijkere varianten werd het zero-covidbeleid steeds minder houdbaar en het zicht op een einde aan deze fase ontbrak volledig. Voor het eerst sinds lange tijd braken er op vrij grote schaal demonstraties uit, waarbij op enkele plekken zelfs het aftreden van president Xi Jinping werd gescandeerd. Mede hierdoor lijkt Beijing door de bocht te zijn gegaan.

Al met al is wat we hebben gezien in China een spiegelbeeld én een uitvergroting van wat zich hier heeft afgespeeld. Ook in ons land bewoog de manier waarop de politici en hun adviseurs spraken over het virus en de ziekte mee met de situatie en de beleidsdoelen. In China gebeurt dat grotesker: het contrast is groter en het is klip-en-klaar dat cijfers en feiten ondergeschikt zijn aan de politiek. Een spiegelbeeld is het ook: daar waar de autoriteiten in Nederland steeds zo lang mogelijk wachtten met ingrijpen en vervolgens alsnog aan de handrem trokken, werd in China lange tijd het maximale gedaan om het virus eronder te houden, waarna alsnog die enorme golf volgde. De overeenkomst: ad-hocbeleid dat te veel gestoeld is op de politieke in plaats van de epidemiologische realiteit.

Resten ons nog enkele vragen, waarop de huidige Chinese situatie ons ook het antwoord schuldig blijft. Is het voor ons als individuele volwassenen nu verstandig om ons steeds weer te laten boosteren, of zal bij niet-kwetsbaren wier immuunsysteem het virus inmiddels kent een regelmatige boost door het virus zelf volstaan? En is het verstandiger om het virus zo veel mogelijk te ontlopen of verhoogt dat juist de kans op een ernstige infectie als je het toch een keer oploopt?

De komende jaren zal moeten blijken of het virus na herhaalde blootstelling de kans op long covid en allerlei chronische aandoeningen blijft verhogen, of herhaald boosteren het vaccin minder effectief maakt en of dat de kans op bijwerkingen verhoogt. Eén ding is nu ook voor de Chinezen duidelijk: het virus gaat in elk geval niet meer weg.