Tussen wal en schip

Brugwachter in Amsterdam: ‘Prachtvak. Een half miljoen kilo staal met ÇÇn vinger laten bewegen.’ En dan snel op de fiets naar de volgende brug. Directeur Mourits van de dienst Binnenwaterbeheer vindt echter dat ze uit hun neus eten, zo bleek uit zijn brief aan wethouder Peer. Het liefst vervangt hij ze door de afstandsbediening. De brugwachters maken zich op voor de slag om de Blauwbrug. ..LE MET HET RUIM vol veevoer en een Audi op de voorplecht schuift de Gepke II uit Leeuwarden door de Kostverlorenvaart in Amsterdam op de Kattenslootbrug af. Daar is een bel gaan rinkelen. De slagbomen dalen neer, het wegdek klimt omhoog, de trambedrading hangt in een slappe lus.

Ongeduldig gromt het verkeer. Na de kajuit vangt het zakken aan. Een doffe dreun en het brugdek ligt op z'n plaats. Vol gas herneemt de avondspits zich.
Brugwachter Philip Schutte springt op zijn fiets en jaagt over de kade de Gepke II achterna. Naar de volgende brug, waar de procedure zich herhaalt.
Later, in zijn wachthuis op de Beltbrug.
‘De bomen knal ik genadeloos neer. Want de mentaliteit is: we zien een rood licht dus we trappen het gas nog eens lekker diep in. Gaan de bomen omlaag, niemand mag er meer door. Maar hoor ik de sirene van een ambulance, dan wacht ik. Gooi ik de waterlampen op dubbelrood, blokkade - dat is ellende hoor. Kun je de schipper horen tieren. En trek ik voor die ambulance de bomen op, geheid dat-ie een paar driftkikkers in z'n kielzog heeft zitten. Dan ben ik spijkerhard. Mercedes Sport of niet, ik ros de boom door z'n voorruit.’
Het is iedere keer wikken en wegen. 'Wanneer sla ik die bres in dat voortrazende verkeer? Denk je dat het kan, doemen ze weer op, die felle mistlampjes. Van die jongens op weg naar het Rembrandtplein, vol met pillen in een verlaagde BMW. Je moet dreigen, anders gaan ze door.’
VERSIERD MET koperen lantaarns, gesmeed hekwerk in Amsterdamse-schoolstijl en niet zelden opgeluisterd met beeldhouwwerken van Hildo Krop; Amsterdam pronkt graag met zijn bruggen. Berlagebrug, Blauwbrug, Nieuwe Amstelbrug en de Magere brug - the Skinny Bridge - ze zijn vermaard over heel de wereld.
Van de veertienhonderd bruggen in Amsterdam zijn er tachtig beweegbaar, met name die over de drukbevaren Amstel en de Kostverlorenvaart. Ze worden bediend door 85 sluis- en brugwachters van de gemeentelijke dienst Binnenwaterbeheer Amsterdam.
Het moment waarop Philip Schutte de bomen neerlaat. 'Het is een gevoel, ik kan dat niet goed uitleggen. Je vingers liggen te zweten op de knoppen. Je hart bonkt in je keel. Ik doe het nu elf jaar, elke opening is een nieuw avontuur. Voor de lichten stoppen ze niet. Ja, die ene enkeling, Jan Hen uit de provincie, die stopt. Verder niemand. Eerst begint geel te knipperen, het duurt dan nog 25 seconden eer de bomen neer zijn. En dat weten ze. Na knipperend geel krijg je geel vast. Dan rood knipperen en rood vast, waarop de bomen neersuizen.
Eigenlijk moet eerst het voorste stel dicht. Bij mij gaan ze allemaal tegelijk, anders zigzaggen de leipo’s er zo tussendoor. Bovendien kun je ze vangen als je tegelijk sluit. Doodsbang zijn ze dan dat je de klep gewoon open laat gaan.’
De klassieke ophaalbruggen werden bediend door een zwaar gewicht in beweging te brengen. En bij het sluiten moest het brugdek voorzichtig op het landhoofd ploffen. Dit zogeheten 'jutteren’ en het handmatig 'wippen’ is er niet meer bij. Met de moderne drukknopbediening wordt het brugdek vlak voor het landhoofd geremd en de daalsnelheid vertraagd.
De volgende stap is afstandbediening, zoals dat in andere steden reeds gerealiseerd is. De directie van de dienst is er een groot voorstander van. Zo niet de brugwachters die behalve werkgelegenheid het 'Aalsmeerderbrugeffect’ vrezen. De op afstand bediende Alsmeerderbrug opende zich in 1994 met drie auto’s erop waarvan ÇÇn in de ballastkelder schoof en bij het sluiten gekraakt werd.
CONFLICTEN TUSSEN 'droog en nat verkeer’ deden zich al voor op het moment dat de eerste Amsterdamse brug gebouwd werd. Philip Schutte: 'Die brug is alles bij elkaar maar drie minuten open. Toch krijg je hele medische encyclopedie‰n naar je kop geslingerd. Mensen zien het laten zakken van die boom voor hun neus als vrijheidsberoving. Maar die schipper ook als hij niet door kan. De kunst is het oponthoud voor alle partijen zo kort mogelijk te houden. Water en wal, dat bijt elkaar.’
Een voorbeeld. 'Er kwam een oud dametje aanschuifelen achter een looprek. De bellen gingen al, de lichten brandden. Het fossiel gaat onverstoorbaar op de dalende bomen af. Ik denk: Stoppen die boot. Het mens stokt. Ik denk door die boot. Doet ze net die stap naar voren. Ik zie die boom nog dreunen op haar kruin. Op de grond, hoofdwond, looprek in de vernieling.
En dat schip met tonnen zand in de noodstop. Gooien ze in ÇÇn klap de schroef in de andere draairichting. Dan komen de fietswrakken en halve auto’s bovendrijven.’
Onlangs leverde Binnenwaterbeheer de nota Afstandbediening af, waarin de dienst integrale afstandbediening van de Amsterdamse bruggen bepleit. De baas van Philip Schutte, directeur Niels Mourits van de Amsterdamse dienst Binnenwaterbeheer, liet de nota, bestemd voor wethouder Edgar Peer, vergezeld gaan van een vertrouwelijke brief. Een duplicaat van de nota moest naar de ondernemingsraad. In de haast kopieerde de secretaresse echter de vertrouwelijke brief mee. Daarin staat dat de brugwachters 'te weinig te doen hebben, dat ze daarom klagen en mopperen en zich afzetten tegen de leiding’.
De voorzitter van de ondernemingsraad is Harm Elgersma. Ben Verheijen is vice-voorzitter. Ze zitten aan het raam in cafÇ De Bonte Zwaan en turen over het IJ.
'Ik kreeg die brief maandag 9 maart’, zegt Elgersma. 'Ik was beduusd, dacht: wat is dit zeg? Er stond in dat we destructief waren en respectloze klagers.’
'Vlak daarna kwam er een intern memoo*…emotje…tje’, zegt Verheijen. 'Dat het zo niet was bedoeld.’
'Maar van de inhoud heeft hij geen afstand gedaan. En dat eisen we. Plus een publiekelijk excuus.’
'Ze zeggen: die brief had niet naar buiten gemogen. Meri, z'n secretaresse, heeft vreselijk op haar donder gehad.’
'We vragen ons af wat er nog meer over ons is geschreven dat wij niet weten.’
Elgersma: 'Het is duidelijk dat Mourits de wethouder heeft willen manipuleren om de afstandbediening er zo snel mogelijk doorheen te krijgen. Want als de brugwachters destructief zijn kun je makkelijker van ze af.’
Verheijen: 'Met de afstandbediening komt de werkgelegenheid op de tocht te staan. Er worden inmiddels drie bruggen op afstand bediend. Heeft ons al 34 collega’s gekost.’
'Als het doorgevoerd wordt, kan wat er van ons overblijft in een meldkamer naar schermpjes gaan turen.’
'Levensgevaarlijk. Zie je het gebeuren op de Overtoombrug of de Kinkerbrug, zonder brugwachter? Er moet iemand lijfelijk aanwezig zijn.’
In de brief schrijft Mourits dat de brugwachters weinig te doen hebben. 'Onzin’, zegt Elgersma. 'Goed, er is een tijdelijke inzinking van het scheepvaartaanbod. Maar er staat genoeg vervoer over water gepland. De vijfde baan bij Schiphol komt eraan, de A2 wordt verlengd, er zijn Vinex-bouwlocaties in de Haarlemmermeer aangewezen en Heineken heeft onlangs besloten over water te gaan vervoeren.’
De ondernemingsraad heeft geen vertrouwen meer in de leiding. Elgersma heeft een petitie overhandigd aan de wethouder, ondertekend door 92 van de 99 brug- en sluiswachters plus nautische dienst. Daarin wordt aangedrongen op Mourits’ ontslag.
Elgersma: 'Mourits is een kloon van Cor Boonstra. Een keiharde manager zonder gevoelens.’ Verheijen: 'Hij voert een salamipolitiek. Nooit heeft hij de wet op de ondernemingsgraden willen naleven.’
Zaterdag waren Elgersma en Verheijen opnieuw in De Bonte Zwaan. De ondernemingsraad belegde er met de bonden een hoorzitting voor de brugwachters. 'De sfeer is grimmig’, zegt Elgersma na afloop. 'Er werden aan de lopende band actievoorstellen gedaan. Van blokkades met patrouilleboten tot het opendraaien van alle bruggen in de stad.’ Elgersma en Verheijen kunnen 'de jongens’ met moeite in toom houden.
OP DE ZESDE verdieping van een spiegelend pand aan de Weesperstraat bevindt zich de dienst Binnenwaterbeheer. Pr-functionaris Tamar Frankfurter en routemanager Paul Eijlkers voeren het woord namens directeur Mourits, die op vakantie is. Volgens Frankfurter is er geen ontkomen aan. 'De spoorwegovergang is toch ook volautomatisch? Het is een ontwikkeling die je niet tegenhoudt.’
'Tegenwoordig heb je uitstekende apparatuur’, zegt Eijlkers, de routemanager. 'Het gebeurt niet van de ene op de andere dag. Het is een geleidelijke overgang.’
Toch: 'Uiteindelijk gaat het banen kosten, ja’, zegt Frankfurter. 'Maar er zijn goede doorstroommogelijkheden’, volgens Eijlkers. 'En niet iedereen hoeft weg. We hebben er een aantal nodig voor de afstandbediening.’
'Voor hen is het een verrijking van de functie. Ik denk dat ze het wel leuk zullen vinden. Ze hoeven niet meer op de fiets. Dat is toch niet meer van deze tijd.’
Er komen grafieken op tafel. 'Het scheepvaartaanbod neemt verder en verder af. Pas hebben de kerosinevaarders bekend gemaakt dat ze niet meer komen. Zand voor bouwprojecten gaat steeds vaker over de weg. Het is een dalende lijn. Het aantal brugopeningen was eind jaren tachtig nog 145.500, voor dit jaar verwachten we er 94.000’, zegt Frankfurter. 'Daarom willen we toe naar een basisbezetting van een man of veertig. Aangevuld met flexwerkers’, zegt Eijlkers.
Desondanks zegt de leiding met de brugwachters mee te leven. Frankfurter: 'Ik kan me de nostalgie wel voorstellen. Het is een schitterend vak.’
Eijlkers: 'Maar een leeg vak. Die mensen kosten veel geld, belastinggeld. En dan moeten er wel boten komen. Nu is het zo dat er in de ochtenddienst ÇÇn boot langskomt. Er moet evenwicht in werkaanbod en bezetting zijn.’
'Ze hebben zelf toegegeven dat ze zich vervelen. En het ziekteverzuim is hoog.’
'Heel veel brugwachters volgen cursussen in de tijd van de baas. Een brugwachter kan maar beter een goeie hobby hebben, zeggen wij altijd. Er wordt gepuzzeld bij het leven in de wachthuisjes. Als brugwachter moet je tegenwoordig lang niks kunnen doen. Niet voor niets is er kabeltelevisie en video in de wachthuisjes.’
OP DE BELTBRUG wordt het later en later. Philip Schutte: 'Bij het Olympisch Stadion ooit na een wedstrijd. Ik draai een brug. Dertig bussen supporters stromen leeg. Ze gingen de brug op en over als het ze lukte. Net lemmingen. Een aantal rolde terug, de rest bleef hangen aan de punt.
En in Noord. Stond ik om half zes in de ochtend te draaien, hoor ik zeggen: “God Jan wat gaat die fiets zwaar.” Dan een doffe klap, lag er een fietser aan mijn kant op het wegdek, drie meter naar beneden gestort. Het stuur prikte twintig centimeter door zijn milt. En toch, het is een prachtvak. Een half miljoen kilo staal met ÇÇn vinger laten bewegen.’
OVER DE UITGELEKTE brief zegt Frankfurter: 'Direct daarna heeft Mourits een excuusbrief geschreven en intern memo laten rondgaan. Met de buitensporigheden bedoelde hij slechts enkelingen, degenen die de veranderingen niet aankunnen.’
Eijlkers: 'Het is ook niet makkelijk, dat beseffen we. De dienst heeft 75 jaar stilgestaan, de laatste jaren zijn we begonnen met reorganiseren. Het is wennen.’
'Met de brief heeft Mourits willen zeggen: wethouder, kijk niet alleen naar de financi‰n maar ook naar het sociaal-culturele element. Anders krijgen we nooit onze afstandbediening.’
'Ik snap niet dat ze zo gepikeerd zijn. Ze hebben een welgemeend excuus gehad. Het is toch rechtgezet. Zouden ze die brief niet ontvangen hebben?’
'Ik denk dat het een spel is dat gespeeld wordt. Ze voeren actie en verzwijgen wat niet goed uitkomt. Die brief is echt wel aangekomen.’
In 1991 werd Mourits door de Amsterdamse gemeenteraad tot directeur benoemd - iemand die uitgaat van efficiency door marktwerking. Direct gaat het brugwachtersemplooi op de schop, routemanagers gaan toezien op prestaties en een pr-afdeling treedt aan. Philip Schutte, nog altijd op de Beltbrug: 'Ik zat in de redactie van Schuttevaer, het personeelsblad. We waren onafhankelijk, kritische bijdragen waren van harte welkom. Toen kwam Mourits. Vanaf dat moment ging alle kopij door de zuivering van zijn voorlichtingsmachine. Voor mij hoefde het gelijk niet meer, ik ben opgestapt.’
Dat was het begin van de afbraak van een mooie dienst, volgens Schutte. 'Daarna volgden die ontslagen. De service holde achteruit. De doorvaartijd nam af van negentig naar tachtig minuten. Een aantal vervoerders is over de weg gaan transporteren. Met op elke brug een wachter kan een schip ongestremd door. Nu heeft de wachter twee bruggen onder zijn hoede. Ik moet sluiten en op mijn fiets vlug-vlug naar de volgende. Die boot ligt daar al te wachten. Verloren tijd. Als een gek race ik door de straten. Oversteken als het verkeer op z'n drukst is.’
Toen kwamen de studies naar de haalbaarheid van automatisering. 'Dat leverde een rapport op waarbij wordt uitgegaan van een bepaald aantal slachtoffers per jaar per brug. De directie kan het niet schelen. Het wordt niet eens op prijs gesteld als je EHBO verleent. Laatst was er een ongeval op mijn brug waarbij de secretaresse van Van Mierlo betrokken was. Ze lag te creperen en die ambulance kwam maar niet. Toen ik haar naar het ziekenhuis wilde brengen, mocht dat niet van de routemanager. Laat haar een taxi nemen, zei die doodleuk vanachter zijn bureau in loongroep veertien. Ik heb er verlof voor op moeten nemen. Nu blijkt dat ze de rest van haar leven invalide is. Van de baas had ik moeten wachten, wie weet wat er dan was gebeurd. Menselijkheid mag je niet meer tonen.’
De automatisering is het begin van het einde voor het vak, voorspelt Schutte. 'Straks zit ik afstandelijk op een stel monitoren te kijken, dan zal het me worst wezen of er eentje vermorzeld wordt. Net of je een reality-tv-programma zit te kijken. De brug in Noord, die is geautomatiseerd. Ineens zie je op de monitor dat de school een uurtje eerder uit is. Kinderen klimmen over de hekken. Ik moest ze vanuit de controlekamer via een microfoon toeschreeuwen. Het mag een wonder heten dat daar nog geen slachtoffers zijn gevallen.’
Maandagmiddag. Directeur Mourits is terug van vakantie. Hij is niet van plan af te treden. 'Ze zullen met mij verder moeten, het is niet anders.’ Mourits is niet al te zeer onder de indruk van het opgezegde vertrouwen. 'Het opzeggen van vertrouwen gebeurt binnen deze organisatie haast met de regelmaat van de klok. In november is het me nog overkomen. Kijk, het is een leuke club, die brugwachters. Maar hun werkwijze is niet meer van deze tijd.’