Tussen water en zand

Te zien: tot en met 23 december (behalve zondag en maandag) in het Amphitheater, Amsterdam (020-6168942) en van 18 tot en met 21 januari in de Utrechtse School (030-315355).
De bezoekers van Het Hollandsch Kabinet, de nieuwe theatervoorstelling van Ab Gietelink, kunnen bij binnenkomst op de speelvloer het ‘decor’ nader komen bekijken. Dat bestaat uit een verzameling voorwerpen die uitgestald staan alsof het om een tentoonstelling gaat. ‘Expositie van de Ziel van Nederland’, is de ondertitel van de voorstelling. Gietelink presenteert zichzelf als de conservator van deze verzameling. ‘Alle uitgestalde voorwerpen zijn bezield door de machtige adem van de Here Gods’, zegt hij. Maar degene die de dingen tot leven brengt, is de Heer Gietelink zelf.

Het verhaal dat hij vertelt, heeft de vorm van een educatieve rondleiding langs deze ‘sporen van een Hollands verleden’. Stuk voor stuk gaat hij de voorwerpen af, waarbij hij netjes een chronologische volgorde aanhoudt. Z'n quasi-objectieve voorstelling van feiten dient bij uitstek voor het manipuleren van de toehoorders. En daar is Gietelink zich erg goed van bewust. Zijn theater is een mengeling van kennis en fantasie, van wetenschap en volksvermaak, van theorie en bluf. Het ene moment getuigt zijn verhaal van een gedegen onderzoek, het volgende moment komt hij met eigengemaakt bewijsmateriaal op de proppen, dat hij dan zogenaamd via zijn connecties bij het een of andere museum heeft verkregen. In zijn Hollandsch Kabinet toont hij bijvoorbeeld een flesje met daarin het Scheveningse zand waarop Koning Willem I in 1813 zijn eerste stap aan land zette. Onderzoek heeft aangetoond dat dit het juiste zand is, beweert hij. Dat is op het eerste gezicht onzin, maar als je er over nadenkt, zou het eigenlijk best kunnen. Dat zand dat ligt daar immers al eeuwenlang…
Later toont Gietelink ook water dat hij zou hebben gehaald bij het laagste punt van Nederland. Zand en water. Tot deze twee elementen gaat hij terug bij zijn biografie van de Nederlandse ziel. In de modder die zand met water oplevert, laat hij God de omtrek van Nederland tekenen. In dat begin ligt volgens Gietelink de essentie van de Nederlandse volksaard besloten, in die 'ultieme twijfel tussen land en water’. Centraal in zijn visie op de Nederlanders staat een diepgewortelde angst, die rechtstreeks samenhangt met de altijd aanwezige angst voor overstroming van het land. Hij vergelijkt het opwerpen van dijken met de vele instituties waarmee in ons land de chaos van het leven wordt bedwongen. Nederland heeft de hoogste verzekeringsgraad ter wereld, schrijft Gietelink in zijn bundel essays De angst voor de zondvloed. En dat is geen toeval, want de zeventiende-eeuwse Nederlander komt ook 'de twijfelachtige eer’ toe het verzekeringswezen te hebben uitgevonden. Angst blijkt ook de drijfveer achter de woorden van Gietelinks conservator. Hij waarschuwt voor de Europese eenwording die hij als een moderne zondvloed beschouwt.
Het venijn van de voorstelling zit ’m in het onbeschaamde patriottisme waarmee deze man de Nederlandse volksaard wil bewaren. In het neerzetten van dit personage schiet het spel van Ab Gietelink zo nu en dan tekort. Acteren is niet zijn sterkste kant; vertellen en voordragen wel. De voorstelling heeft (mede dank zij spelregisseur Don Duyns) veel meer vorm dan Gietelinks vorige produktie Babylon, Saddam en ik. Daarmee is de chaos die ook bij Ab Gietelink zelf altijd op de loer ligt, stevig ingedamd. Het nadeel daarvan is dat je Gietelink soms stijfjes de afspraken na ziet komen.
Maar als hij zich binnen die afspraken laat gaan in wat hij te vertellen heeft, krijgen zijn woorden vleugels. Erg mooi reciteert hij de bijbel, en liefdevol declameert hij oud-Nederlandse gedichten. Wat de taal betreft, overtuigt Gietelink in ieder geval bij zijn dubbelzinnige pleidooi voor het behoud van het Nederlands erfgoed. En als je professor in de taalkunde C. de Bot mag geloven, die bij zijn promotie afgelopen week voorspelde dat het Nederlands als gevolg van de Europese eenwording de status krijgt van een dialect, is dat pleidooi hoogst actueel.