Tussenvormen

De politiek zou creatiever moeten zijn. Wat betreft de toekomstige arbeidsmarkt, én het regeren zelf. Er is flexibiliteit nodig om te kunnen regeren met een minderheidskabinet.

Het is in de politiek net als in een museum bij het kijken naar een schilderij. Iedereen ziet wat anders en toch kijken ze naar hetzelfde kunstwerk. Is de ene museumbezoeker gefascineerd door een Hollandse lucht, ziet de ander juist de witte, wapperende was aan de waslijn onder die wolkenpartijen op datzelfde schilderij.

Zo gaat het in Den Haag ook met het kijken naar de zzp’er, de zelfstandige zonder personeel. Waar de vvd een hoogopgeleide zzp’er waarneemt die prima de eigen boontjes kan doppen en geniet van het flexibele bestaan als zelfstandige, focust coalitiegenoot pvda op de laagopgeleide zzp’er die bij gebrek aan een vaste baan dan maar zelfstandige is geworden, met moeite rond kan komen en daar helemaal niet fluitend van door het leven gaat.

Hallo, zou je dan willen zeggen, kijk nou eens goed, naar het geheel, die zzp’ers zijn er allebei, net als die wapperende was onder die Hollandse lucht. Maar waar een museumbezoeker dat verleggen van zijn focus nog interessant kan vinden, komt dat een politicus niet goed uit. Er moet een eigen achterban worden aangesproken, liefst met een eenduidige boodschap.

Ook fnv-voorzitter Ton Heerts mengde zich vorige week in de zzp-discussie. Hij leek alleen vergeten te zijn dat hij wél beide groepen zzp’ers vertegenwoordigt. Dat was een gemiste kans. Weg met de zelfstandigenaftrek, opperde Heerts in Het Financieele Dagblad, want de belastingbetaler betaalt en werkgevers kunnen profiteren van goedkope arbeidskrachten. Zoals PostNL van de zzp-pakketbezorgers.

Niet dat Heerts het niet zo fel had mogen opnemen voor wat hij met een passend bijvoeglijk naamwoord de gedwongen zzp’er noemt. Maar juist omdat Heerts als fnv-voorzitter óók FNV Zelfstandigen vertegenwoordigt, had uitgerekend hij de gelegenheid moeten benutten om ook naar dat andere deel van het schilderij te kijken. Dan had hij niet zijn excuses hoeven aan te bieden aan een deel van zijn eigen achterban, maar de politiek een les kunnen leren.

Die les zou zijn: wees creatiever. Denk niet over de toekomstige arbeidsmarkt als een markt van alleen maar zzp’ers, of andersom, als een arbeidsmarkt met alleen werknemers met een vast dienstverband. Kijk niet alleen naar het nieuwe – flex – of alleen naar het oude – vast. Laat het allebei bestaan, denk ook na over tussenvormen, en zoek daar het meest passende belastingstelsel bij. Want daar heeft de ophef over de zzp’er mee te maken, met het voorsorteren op de belastingherziening die dit kabinet in petto heeft. Vorige week ontstond daar een heerlijk Haags spelletje over: was er nu wel of niet al een akkoord tussen coalitiegenoten vvd en pvda over een nieuw belastingstelsel.

Rutte heeft niet helemaal ongelijk als hij zegt dat openbaarheid verscheurt

Ook dat politieke spel laat zich na het aantreden van de nieuwe Eerste Kamer vergelijken met het kijken naar een schilderij. De een ziet een vleugellam kabinet, nu er met de drie constructieve gedoogpartners uit het recente verleden – d66, ChristenUnie en sgp – in de Senaat geen meerderheid meer is. De ander kijkt naar een kabinet dat kan gaan waarmaken wat minister-president Mark Rutte kort na het aantreden van zijn ministersploeg aankondigde: dat hij dan eens naar links, dan eens naar rechts zou gaan buigen.

Bij die laatste blik past het eerst openbaar maken van de belastingplannen door het kabinet om daar dan vervolgens in de Tweede Kamer met alle partijen in alle openheid over te debatteren. En dus niet zoals met de constructieve drie gebeurde dat er eerst achter gesloten deuren afspraken worden gemaakt omdat je je als kabinet dan tenminste alvast verzekerd weet van een meerderheid in de Senaat.

cda-fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma noemde het zelfs ‘een bedenkelijke opvatting over democratie’ als het kabinet de plannen niet openbaar zou maken uit angst dat deze dan verscheurd zouden worden door de oppositie. Van een voorman van een partij die als ze zelf aan de macht was niet wars was van achterkamertjes zijn dat grote woorden. Die zullen hem dan ook zeker worden nagedragen als hij deze zelf in de toekomst niet naleeft.

Maar in een tijd waarin kabinetten mogelijk vaker zullen moeten regeren met wisselende meerderheden kan wat Buma zegt een bijdrage zijn aan een nieuwe werkvorm in de democratie. Wel moet Buma’s uitspraak dan in positieve zin worden geherformuleerd: het openbaar maken van plannen door het kabinet in de hoop dat de oppositie er kritisch doch welwillend naar kijkt is een goede opvatting van democratie.

Daarmee is dan ook meteen verwoord welke eisen deze manier van regeren stelt aan de oppositiepartijen. Als die slechts naar één deel van de kabinetsplannen willen kijken en alleen daarover gaan lopen roeptoeteren, dan is het plan al kapot voordat de Kamer aan daadwerkelijk debatteren toekomt. Rutte heeft gezien de politieke praktijk niet helemaal ongelijk als hij zegt dat openbaarheid verscheurt.

Waar het om de regeerbaarheid van het land gaat, stellen de bewegingen op de kiezersmarkt aan de politiek dezelfde eisen als de veranderingen op de arbeidsmarkt ten gevolge van de opmars der zzp’ers. Denk niet alleen aan flex, maar ook niet alleen aan vast. Zoek naar vormen waarin geregeerd kan worden met een minderheidskabinet. En leer daarvan als zich weer eens een meerderheidskabinet voordoet door dan niet alles weer direct dicht te timmeren in pagina’s lange regeerakkoorden. Ook naar democratie kun je op verschillende manieren kijken – maar het geheel moet niet uit het oog worden verloren.