TELEVISIE  Iets met boeken

TV UIT EN LEZEN

Christiaan Weijts mag hier de paradox inzake ‘televisie over boeken’ verklapt hebben (‘zet mij uit en ga lezen’), geslaagde boekenprogramma’s bestonden en bestaan, over de grens en hier. Ook al is het ‘hier’ sinds lang naatje. Met één veronachtzaamde uitzondering: Boeken van en met Wim Brands. Man met brede belangstelling en kennis die goed gelezen heeft en verstandige vragen aan auteurs over de inhoud stelt, wat helder beeld van de materie oplevert. Glamourloze talking heads en uitstekende televisie. Brands is gericht op maximale ontplooiing van zijn gast en diens kennis. Dat lijkt eenvoudig, zoals alles dat moeilijk is maar goed gedaan. Even eenvoudig als schrijven, zeg maar. Ik maak me sterk dat de boeken van menige gast bij Brands mede gelezen zijn dankzij televisie die dus niet werd uitgezet. Maar inderdaad, dit betreft non-fictie. Relatief weinig over vorm en stijl en veel over inhoud.
Daarin komt het overeen met menig slecht boekenprogramma over fictie waarin het louter om de inhoud gaat, of beter, om waarheids- en egogehalte van beschreven gebeurtenissen: ‘Bent u zelf ook een biseksuele wees met een krakersverleden?’ Precies die zaken waarover de tafelgenoten van Zeeman met boeken het niet hadden, wat hen tot schandalig elitair geheim genootschap maakte volgens recensenten en netmanager (als die bestaan had). Maar opeens zijn er zomaar twee programma’s waarin fictieschrijvers aan tafel worden genood. Iets met zebra’s (NCRV) waarin een auteur op kosten van Rik Felderhof op safari mag in Tanzania in ruil voor veranda-ontboezemingen in paradijselijke tuin. En Iets met boeken (Canvas/VPRO) waarin middels binationale presentatie en Vlaams-Hollands auteurskoppel over letteren wordt gesproken en gepoogd wordt de culturele slagboom tussen de gewesten te openen. Felderhof is een eigenaardige man die, ongehinderd door kennis van literatuur, het leven met door hem gepamperde gasten doorneemt. Zoals hij eerder deed met Patty Brard en Majoor Bosshardt. Op zoek naar de Mens achter de Bekende Nederlander. Menige auteur moet geaarzeld hebben over die uitnodiging, zoals een goede acteur die veel geld krijgt geboden voor een commercial. Wat het oplevert is weinig opzienbarend of pijnlijk, wanneer associaties met Groeten uit de rimboe zich voordoen tijdens Masai-bezoek. Op Iets met boeken valt af te dingen. Bijvoorbeeld: als je je Groot-Nederland-aanpak rechtvaardigt met: ‘Tom Lanoye is in Nederland nog altijd een grappig pratende relnicht’, dan rijst de vraag op welk Nederland van analfabete homofoben je doelt en wie dan in godsnaam je doelgroep mag zijn. Ook de tekentafelconstructie van vier gespreksdeelnemers waarvan twee auteurs die iets of veel gemeenschappelijks zouden hebben werkt soms averechts. Maar er wordt wel degelijk op boeken en wereldbeelden ingegaan, althans vaak genoeg om mij tot bezoeker te maken.
Ten slotte een schrijversdocumentaire. Aliona van der Horst ondernam een zoektocht naar Boris Ryzji, jong Russisch dichter die in 2001 zelfmoord pleegde. Indrukwekkende film over een man die door de vrienden uit zijn rauwe buurt in Sverdlovsk/Jekaterinenburg niet gewaardeerd werd om gedichten maar om de dreunen die hij als hooligan uitdeelde. Zijn boze zoontje dat niet over vader wil praten is wel bereid zijn schoolleven, dat voornamelijk uit knokken bestaat, mobiel te filmen. Zijn weduwe schetst een prachtig portret van een man die nergens bij hoorde en van een generatie die ‘uit het communisme gesmeten werd en niet in deze tijd is beland’. De begraafplaats ligt vol met Boris’ vrienden die na de lts niet als hun vaders de fabriek in gingen maar bodyguard van nieuwe rijken werden of crimineel. Indrukwekkend beeld van de koude zwaarte van Russisch stadsleven.

Boris Ryzhy, Het uur van de wolf, 1 december 23.15 uur. Zie ook p. 38