Het nieuwe kabinet

Twee heren die revanche willen

De plannen om impasses te doorbreken zijn er, de sfeer is prima en met het vertrouwen zit het ook wel goed. Nu nog de brug slaan naar de samenleving.

Het eerste wat iedereen doet met een nieuw regeerakkoord is een meetlat pakken en de kabinetsplannen erlangs leggen. Maar welke meetlat zal men hanteren? Waar zullen de negen oppositiepartijen de plannen van het nieuwe kabinet op beoordelen? Of de vele lobbyclubs? Of de verschillende media? Of u, de kiezer?

Hoe de oppositiepartijen hebben gereageerd was voorspelbaar. Daar zullen de nieuwe vvd- en pvda-bewindslieden en hun fracties zich niet al te veel van aantrekken. Ze wisten van tevoren dat hun plannen te immigrantvriendelijk zijn voor de pvv, onvoldoende gezinsvriendelijk voor het cda, financieel te rigide voor de sp, niet groen genoeg voor GroenLinks, te weinig op ondernemen gericht voor d66 en dat ze volgens de ChristenUnie te weinig rekening houden met de armoedebestrijding in de wereld.

Wat wel belangrijk is voor de nieuwe ploeg zijn de reacties van lobbyclubs, media en kiezers en dan vooral de dynamiek die daardoor zou kunnen ontstaan als die elkaar gaan versterken. Gezien de vele en soms ingrijpende plannen liggen de campagneleuzen voor het oprapen. Nieuwe bezuinigingen op de publieke omroep, schande! Stop het leenstelsel voor studenten! Nee tegen nieuwe gemeentelijke herindelingen! Defensie is geen Ontwikkelingssamenwerking! Geen uitkering, maar waar zijn de banen? Eigen huis is aftrek waard!

De Telegraaf nam afgelopen week al een voorschotje. In onheilspellend grote letters verweet de krant de vvd dat ze een van haar verkiezingsbeloftes niet nakomt: dat de hypotheekrente­aftrek van mensen die nu al een huis hebben ongemoeid zou worden gelaten. De pvda werd een paar weken geleden door de oppositie in de Tweede Kamer al gehekeld voor een andere in de verkiezingscampagne uitgesproken wens die geen werkelijkheid wordt. De sociaal-democraten waren in de verkiezingscampagne tegen de verhoging van het hoogste btw-tarief. Dat liet de pvda begin oktober al varen, in het Najaarsakkoord dat de partij met de vvd sloot over de begroting voor het komend jaar.

Wie de plannen van het regeerakkoord één op één vergelijkt met de verkiezingsprogramma’s van vvd of pvda kan zo nog wel een tijdje doorgaan. Dan worden er heel wat ‘beloftes’ gebroken. Wie dat bij voorbaat kiezersbedrog noemt, moet zich afvragen of hij weet wat democratie betekent. Dat is nu juist compromissen sluiten. In Nederland is politiek bedrijven niet mogelijk zonder compromissen.

Compromis is dus geen vies woord. Je hoeft maar naar de Verenigde Staten te kijken om te zien wat er kan gebeuren als politieke partijen elkaar het licht in de ogen niet gunnen. Dat heeft daar het aanpakken van de gigantische staatsschuld onmogelijk gemaakt. Het heeft er ook voor gezorgd dat Amerikanen niet meer van een president van een andere politieke kleur zeggen: He is a bastard, but he is our bastard.

In NRC Handelsblad wees de Amerikaan Russel Shorto, directeur van het John Adams Institute in Amsterdam, er afgelopen zaterdag nog eens op dat de Republikeinen ‘de afgelopen vier jaar stelselmatig wetsvoorstellen van Obama hebben geblokkeerd, alleen maar om hem dwars te zitten’. Daar waar in Nederland wordt opgemerkt dat het vreemd is dat uitgerekend de twee rivalen uit de recente verkiezingscampagne, vvd-leider Mark Rutte en pvda-collega Diederik Samsom, gaan samenwerken, prijst Shorto hen juist. ‘Anders bereik je niks. In Amerika deden Democraten en Republikeinen dat vroeger ook.’

Ook al is een motto van een kabinet vaak nietszeggend, het tweede kabinet-Rutte heeft met de woorden Bruggen slaan aangevoeld dat wat Shorto prijst in de Nederlandse politiek hier niet voor iedereen vanzelfsprekend is. De twee woorden van het motto verwijzen bovendien niet alleen naar henzelf, maar ook naar de maatschappij als geheel. Daar zijn ook heel wat bruggen te slaan, tussen jong en oud, tussen werkenden en niet-werkenden, tussen hoogopgeleid en laagopgeleid, tussen allochtoon en autochtoon, tussen werkgevers, werknemers en de politiek, tussen gelovigen en niet-gelovigen.

Dat Rutte met het motto heeft ingestemd is desondanks bijzonder. Bruggen slaan kan ook worden geïnterpreteerd als toegeven dat de verwijdering in de samenleving tussen groepen mede door Rutte’s eigen toedoen is gegroeid. De pvv, van wier gedoogsteun Rutte voor zijn eerste kabinet grotendeels afhankelijk was, staat niet bepaald symbool voor verbinden, wat een geslagen brug tenslotte doet. Met het nieuwe motto neemt Rutte daardoor ook afstand van zijn eigen verleden. Hij kan daarin slagen als hij nu gaat doen wat hij twee jaar geleden zei: minister-president zijn van alle Nederlanders. Dat ondergroef hij toen zelf meteen met de uitlating dat er rechtse vingers konden worden afgelikt met de kabinetsplannen van Rutte I.

Veel af te likken valt er deze keer overigens niet, niet voor rechtse en niet voor linkse kiezers. Iedereen wordt wel ergens in zijn portemonnee geraakt: door het verdwijnen van belastingkortingen, het invoeren van een inkomens­afhankelijke zorgpremie, het versoberen van het zorgpakket van de awbz, het invoeren van het leenstelsel voor studenten, het verkorten van de duur van de WW, ga zo maar door. Als iedereen de inhoud van de eigen portemonnee of de belangen van de eigen (lobby)club als meetlat neemt, zal er een storm van kritiek over Nederland gaan razen. Voorkomen dat die storm opsteekt, is dan ook de grootste opgave waar het nieuwe kabinet voor staat.

Dat Rutte revanche wil nemen, en niet net als zijn cda-voorganger Balkenende de geschiedenis in wil gaan als een minister-president die geen enkel kabinet ongehavend naar de eindstreep wist te loodsen, was al bekend. Het motto van zijn nieuwe kabinet geeft daarbij vooral aan wat daarvoor de komende tijd belangrijk is. Maar ook voor Samsom staat revanche met hoofdletters geschreven. Hij wil revanche nemen op het falen van de politiek in het algemeen in het eerste decennium van deze eeuw, waarin Nederland vijf keer naar de stembus moest. Maar voor Samsom heeft zijn generatie zich niet al gerevancheerd als dit nieuwe kabinet de rit uitzit tot mei 2017. En ook niet nu al met het sluiten van compromissen waardoor de pvda weer kan gaan regeren. Samsom wil ook wat bereiken nu zijn partij in een kabinet gaat zitten.

Ook Rutte wordt tekortgedaan als revanche bij hem alleen zou worden uitgelegd als het willen halen van de eindstreep met een kabinet waaraan zijn naam is verbonden. Rutte heeft, net als Samsom, over zijn afzonderlijke verkiezingsbeloftes heen een doel gelegd. Voor Samsom is dat vooral eerlijk delen, voor Rutte met name een schatkist die op orde is. Daar hebben ze beiden, in hun woorden, ‘duurzame groei’ voor nodig, want zonder groei valt er niet veel te verdelen en is ook de schatkist niet op orde te brengen.

Eerlijk delen, schatkist op orde en duurzame groei zijn dan ook de drie meetlatten waar de partijleiders hun kabinetsplannen langs gelegd willen zien. Bij beide partijleiders zit er bovendien tussen de concrete verkiezingsbeloftes en deze drie hogere doelen nóg een streven. Ze willen drie urgente maatschappelijke knelpunten die de politiek al te lang heeft laten voortslepen nu echt gaan aanpakken: de niet meer functionerende woningmarkt, de dreigende onbetaalbaarheid van de zorg en de vergrijzing van de arbeidsmarkt. Het doorbreken van de impasse op deze terreinen is voor hen revanche nemen op voorgaande kabinetten.

Onder het vvd-hoofdkopje ‘schatkist op orde’ vallen de zestien miljard aan bezuinigingen, boven op de dertien miljard die al voor komend jaar waren overeengekomen. Dat het overheidstekort dan uiteindelijk toch niet helemaal is weggewerkt in 2017, zoals de vvd zelf voor ogen had, verdedigde Rutte maandag met een verwijzing naar de langere termijn en de houdbaarheid van de overheidsfinanciën die dan wordt bereikt.

Onder het hoofdkopje ‘eerlijk delen’ van de pvda valt onder meer het langzaam afschaffen van de hypotheekrenteaftrek voor reeds afgesloten hypotheken, want waarom zouden alleen starters op de woningmarkt daarmee geconfronteerd worden en de toch al rijkere ouderen niet. Bovendien wordt hiermee ook geprobeerd een doorbraak te bereiken op het slepende dossier woningmarkt. Ook een inkomensafhankelijke zorgpremie en eigen risico vallen onder ‘eerlijk delen’. Het pakket maatregelen waar ze onderdeel van zijn, moet eveneens bijdragen aan het doorbreken van een al langer slepend dossier: de betaalbaarheid van de zorg.

Het handhaven van de verhoogde btw kan de pvda eveneens beargumenteren met eerlijk delen. Btw betaalt iedereen, ook pensioengerechtigden, terwijl loon- en inkomstenbelasting alleen door de werkenden worden opgebracht. Door de loon- en inkomstenbelasting te verlagen in ruil voor een hogere btw wordt in een vergrijzende samenleving het betalen van belasting eerlijker gedeeld. Lagere loonbelasting komt de vvd bovendien goed van pas. Niet alleen omdat de liberalen lastenverlichting hoog in het vaandel hebben, maar ook omdat de vvd daarmee de ingreep in de hypotheekrenteaftrek ‘acceptabel’ maakt, zoals Rutte dat maandag verwoordde.

Daarnaast hopen liberalen én sociaal-­democraten dat die lagere loonbelasting in combinatie met een hogere arbeidskorting leidt tot meer banen. Of eigenlijk tot meer werken, want dat is de prikkel die van die twee maatregelen uitgaat. Meer werken is gunstig voor dat derde slepende dossier, het betaalbaar houden van een vergrijzende samenleving. Vooral deeltijd­werkers, veelal vrouwen, blijken gevoelig te zijn voor wat de loonbelasting weghaalt van hun inkomen als ze een dag meer zouden gaan werken. Als die extra inkomsten bijna geheel naar de staat gaan, vinden ze dat niet lonen.

Binnen deze kabinetsperiode is de groei van de werkgelegenheid echter vooralsnog een zwak punt in de plannen van Rutte II. Tot 2017 neemt de werkloosheid niet af, maar zal deze zelfs groeien. De meetlat voor dit onderwerp moet volgens Samsom echter niet al in 2017 te voorschijn worden gehaald, maar later pas. Net als die voor de overheidsfinanciën dus. De pvda-leider wil dat gekeken wordt naar de onderliggende economie en de bestendiging van de economische groei die daarvan op de langere termijn het gevolg is.

Met het sluiten van compromissen, het accepteren dat dit pijn doet en het doorbreken van taboes geven vvd en pvda zelf het voorbeeld. Ze hopen dat in de maatschappij op dezelfde manier zal worden gereageerd op de ingrijpende plannen. Ze weten dat ze om die plannen te kunnen uitwerken en daarmee ook daadwerkelijk revanche te kunnen nemen de hulp nodig hebben van velen.

Om te laten zien dat het motto ‘bruggen slaan’ hun ernst is, hadden ze vorige week aan de onderhandelingstafel dan ook al de sociale partners en de lagere overheden uitgenodigd. Werkgeversvoorzitter Wientjes riep verheugd dat de polder terug is. Daarvoor zal meer nodig zijn dan één gesprek, maar als een werkgever de polder graag terug wil, zal hij zich – om bij de woorden van het kabinet te blijven – realiseren dat hij zelf die brug op zal moeten lopen.

De uitwerking van alle plannen zal de komende jaren nog veel tijd en inspanning vergen. Beoordelen of het Rutte en Samsom ook echt is gelukt revanche te nemen kan pas over een paar jaar. Maar de aanzetten ervoor zijn er, de goede onderlinge sfeer en het vertrouwen die daarvoor nodig zijn overigens ook. Dat is al het halve werk.

Het nieuwe kabinet ook op pagina 22 en 26