De Groene Live #25: Zijn corona-complotten waanzin? Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Corona: Alertheid bij de GGD

‘U móet nu binnen blijven’

Het coronavirus laait eerder op dan verwacht. Voor de GGD, waar ze het virus volgen en in kaart brengen, is het de eerste stresstest: hebben ze genoeg bron- en contactonderzoekers?

Artikelen in De Groene Amsterdammer over de coronacrisis zijn voor alle lezers gratis te lezen. Interesse om meer te lezen?

Openluchtdienst van de Hervormde Gemeente Barneveld. Vanwege corona mag niet binnen gezongen worden. 2 augustus © Rob Engelaar / ANP

Zijn zoontje rent naar buiten en laat een tekening zien. ‘Ik heb geen paars meer!’ klaagt hij. ‘Geen paars potloodje meer? Wat ben ik voor vader!’ brult Ashis Brahma theatraal. Op zijn laptop op de tuintafel verraden hoge piepjes binnenkomende mails, zijn telefoon gaat elke paar minuten af. De ggd-arts had besloten het rustiger aan te doen deze zomer, ‘iets meer met de kinderen’, maar nu de eerste rimpelingen van een tweede golf zichtbaar zijn is hij constant in touw. ‘Kom jongens!’ roept hij opgewekt naar zijn jonge kinderen, nadat hij een zoveelste telefoongesprek ophangt. ‘We rijden even naar papa’s werk.’ Hun zomervakantie wordt voor de zoveelste keer ruw onderbroken.

De acute medische crisis is weliswaar geweken – op het coronadashboard van de overheid is de meter voor ic-opnames nog lang niet in het rood geschoten, die is zelfs felgroen –, maar dat zegt niets over de verspreiding van het virus. Dat waart rond en veroorzaakt het hoogste aantal besmettingen sinds Nederland de lockdown in juni verliet. Het steekt in West-Brabant en op plekken zoals Rotterdam, Hillegom, Amsterdam en Goes af en toe verraderlijk de kop op. Afgelopen week kwamen er meer dan 2500 coronapatiënten bij, een verdubbeling ten opzichte van de week daarvoor. Het reproductiegetal – het aantal mensen dat een coronapatiënt zelf besmet – is op het dashboard zelfs vuurrood.

Dat voelen ze direct bij de ggd’en verspreid over Nederland. Zij moeten met bron- en contactonderzoek het virus volgen en besmette mensen hun huizen in manen, om zo het virus de kop in te drukken. Wel of geen lockdown hangt af van de mate waarin dat lukt. Sommige ggd-regio’s, zoals Rotterdam, Amsterdam en West-Brabant, zitten al direct boven hun capaciteit en worden voor het bron- en contactonderzoek geholpen door SOS International, het Rode Kruis, de anwb en andere ggd-afdelingen in het land.

‘Wat we vreesden is gebeurd, de golf kwam eerder dan gedacht en is hoger’, zegt Brahma terwijl hij zijn auto over de provinciale wegen tussen Apeldoorn en Zutphen stuurt, de kinderen op de achterbank hebben een lolly gekregen van de banketbakker. ‘Terwijl we net eindelijk een periode van rust hadden.’ Halverwege juni was de eerste coronagolf gaan liggen en keken ggd-medewerkers elkaar na vijf doodvermoeiende maanden aan: het is tijd voor vakantie. Dat werd een korte vakantie. Mensen vertrokken voor een of twee weken, zodat ze op tijd terug zouden zijn voor deel twee van de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Maar de tijd om echt op te laden is ze niet gegund.

Brahma parkeert voor het anoniem ogende kantoorgebouw in Warnsveld van de GGD Noord- en Oost-Gelderland. Sinds het begin van de crisis volgt De Groene Amsterdammer Brahma en zijn collega’s. In het dorp nabij Zutphen is opnieuw veel veranderd. Pal naast het hoofdgebouw is een bedrijvenpand volledig overgenomen en ingericht, telefoons rinkelen er onophoudelijk. Een allegaartje van gepensioneerde huisartsen, muzikanten zonder werk, geneeskundestudenten en andere tijdelijke krachten pluizen hier de contacten van besmette personen uit.

‘U bent negatief getest, u heeft dus géén corona’, echoot het tientallen keren achter elkaar. Eigenlijk hadden burgers met negatieve testresultaten vanuit het landelijk centrum gebeld moeten worden, maar door een systeemstoring wachten zeshonderd mensen in de regio al dagenlang op hun uitslag. Dat stuwmeer van telefoontjes wordt nu één voor één weggewerkt door contactonderzoekers van de ggd en medewerkers van andere afdelingen die zijn bijgesprongen.

Gelukkig hebben ze daar tijd voor, voor contactonderzoek was het vorige week nog te vroeg omdat er in Gelderland nauwelijks besmettingen waren, al komt daar een aantal dagen later verandering in als Rotterdam aangeeft het te druk te hebben. In Warnsveld besluiten ze te helpen en het grote whiteboard in het nieuwe gebouw wordt dagelijks volgeschreven met voornamen van Rotterdammers. Het barst er van de unieke casussen, zoals een vechtpartijtje bij voetbalclub Sparta, drie nieuwe besmettingen, of die kwetsbare man die moest doorwerken op de sociale werkplaats en misschien ook drie collega’s heeft besmet. Halverwege de dag moeten ze het bord omdraaien, nieuwe gevallen blijven binnenstromen.

‘Soms hang ik op en weet ik: die gaat niet in quarantaine. Dat was voorheen echt anders’

‘Meestal zijn het hele families, dat maakt het makkelijker’, zegt Janneke Spiegelenberg. Begin dit jaar belde de geneeskundestudent de ggd in Warnsveld op met de vraag of ze hulp konden gebruiken. Ze sprong bij in het belteam en is sindsdien niet meer weggegaan. Ze werd de spil in het web toen corona uitbrak bij slachterijen in de regio en liep daarbij zelf corona op. Inmiddels is ze terug en is ze coördinator in het nieuwe gebouw. Naast haar bureau vormen zich gedurende de dag kleine rijen van nieuwe medewerkers die vragen hebben. ‘Ik kan deze casus niet afsluiten, want meneer is naar een feestje geweest’, vertelt iemand haar. ‘Hij heeft zoveel mensen gezien dat het maken van een lijst met contacten lang duurt. Mogen we hem langer de tijd geven?’

De beoogde acht uur voor contactonderzoek lijkt een schatting uit het verleden, toen mensen veelal vijf of maximaal tien contacten hadden, nu zijn het er soms tientallen. ‘Veel mensen geven beschaamd toe dat ze toch wel heel veel mensen hebben gezien’, zegt Spiegelenberg. Mensen daarop aanspreken mag niet. De bellers balanceren tussen beleefd dwingend zijn en het niet vellen van enig moreel oordeel. ‘U móet binnen blijven’, is het bericht aan geïnfecteerde mensen. Al is het soms lastig wanneer de andere kant van de lijn roept dat ze zich toch niet aan de regels gaan houden of vinden dat het allemaal onzin is. ‘Soms hang ik op en weet ik gewoon: die gaat niet in quarantaine. Op het toppunt van de crisis, een paar maanden geleden, was dat echt anders. De bereidwilligheid neemt af.’

In een land als Nederland kan de ggd dan nog maar weinig. ‘Heel soms speel je de emotionele kaart: heb je een opa of oma? Zeker bij jongeren lukt dat soms.’ Bij ouderen helpt het juist om de ernst nog een keer uit te leggen. ‘Dan benadruk ik dat Covid dezelfde status heeft als ebola. Dat het eigenlijk geen keuze is maar een verplichting om thuis te zitten. Soms zeg ik: wist u dat de burgemeester in theorie de politie voor uw deur kan zetten? Maar dat is wel echt een laatste poging om ze te overtuigen. Zoiets gebeurt niet echt in Nederland, al gaan ze in Duitsland wel langs de deuren om te controleren of mensen binnen blijven.’

Het witte leger dat het virus moet volgen, is slechts bewapend met telefoons en komt langzaam op oorlogssterkte. Rondom Spiegelenberg is het de afgelopen weken steeds drukker geworden, steeds weer komen er extra uitzendkrachten in Warnsveld die op moeten gaan in de organisatie. ‘We hebben nu een kernteam dat nieuwe mensen zo snel mogelijk moet trainen’, zegt Richard van Halen. Hij is als manager verantwoordelijk voor het vinden van ongeveer negentig contactonderzoekers. Zij zullen samen met vijf artsen infectieziekten en ongeveer tien verpleegkundigen de helft van het totale personeelsbestand uitmaken van de GGD Noord- en Oost-Gelderland. De originele afdeling infectieziekten bestond voor Covid slechts uit zes fulltime banen.

Elke dinsdagmiddag zitten Van Halen of een van zijn collega’s met uitzendbureau Randstad samen om aan te geven hoeveel mensen zij die week in de organisatie kunnen opnemen. ‘Er zijn meer dan genoeg mensen die dit werk willen doen, maar het “bottleneckje” is dat zij moeten worden opgeleid’, zegt Van Halen. ‘De mensen die dat kunnen doen, zijn of zelf druk met corona of met vakantie, en dat kan eerlijk gezegd ook niet anders. Zij hebben sinds maart zestig tot zeventig uur per week gewerkt. Je kunt niet zeggen: kom allemaal terug, dan vallen ze ook om en heb je niets.’

Zijn ooit uitgestippelde plan – klaar zijn als in september een eventuele tweede golf komt – staat onder druk. De golf komt eerder en Van Halen heeft nog maar een derde van het aantal contactonderzoekers rondlopen dat hij nodig heeft. Hij is nu verwoed bezig om te zien hoe ze sneller kunnen opschalen. Hij heeft al een derde pand op het oog en overweegt om de opleidingstijd van drie weken te verkorten. Al is dat laatste plan ook de reden dat er voor het eerst frictie ontstaat binnen het team dat maandenlang hecht samenwerkte. Ashis Brahma en andere artsen infectieziekten protesteren tegen het verkorten van de trainingstijd, ze vinden dat een concessie aan de kwaliteit. ‘Het is een klassieke spagaat’, zegt Ingrid Coenen, een ander lid van het managementteam. ‘Onbegrip van de professional die niet wil dat standaarden worden veranderd, en aan de andere kant managers die een organisatie op poten moeten houden.’

Voorlopig kunnen ze het nog aan omdat Gelderland per dag slechts een handjevol besmettingen heeft, maar ook de ggd’en in de rest van Nederland zijn nog druk bezig om hun witte leger op te bouwen. ‘Ik ben er trots op dat wij Rotterdam nu kunnen helpen’, zegt Van Halen. ‘Het is de bedoeling dat we elkaar bijstaan, maar je moet niet nog een paar van dit soort uitbraken hebben in andere steden. Als Rotterdam het als grote ggd al niet alleen voor elkaar kan boksen…’

De tweede golf mag voorlopig nog geen vloedgolf worden, dan zou Nederland alsnog overstromen. De grote vrees bij de ggd laat zich simpel samenvatten als: bezoeken al die jongeren die nu besmet raken straks hun oudere familieleden? Slaan Randstedelijke brandhaarden over op de provincie? Zeker voor de mensen in Warnsveld is verdere verspreiding van het virus een reële zorg. Uitgerekend hun regio, waar de Veluwe en de Achterhoek onder vallen, is populair bij toeristen. Zo blijkt wanneer de telefoon van Spiegelenberg voor de zoveelste keer afgaat. ‘Hoi Ashis.’ Ze praat een tijd met de arts infectieziekten om te overleggen over een saunacentrum in de buurt. Een echtpaar uit Rotterdam was daar een weekend neergestreken en blijkt nu besmet te zijn.

Spiegelenberg en haar team hebben alles moeten uitzoeken: hebben ze massages genomen? Waren er schoonheidsbehandelingen? Of hebben ze alleen maar in de sauna gezeten? Het viel gelukkig mee deze keer, de sauna-eigenaar bleek de regels zeer streng te handhaven. Er werd gepaste afstand gehouden en veel gelucht. Het virus is even in de regio geweest maar ook geruisloos weer vertrokken. Het is een opluchting voor Brahma, Spiegelenberg en de vele anderen in Warnsveld – die zo nog iets langer de tijd krijgen om zich voor te bereiden op het moment dat de tweede golf metershoog wordt.