TONEEL  Zomergasten (1)

UITGEBLUSTE INTELLECTUELEN

De toneelschrijver Gorki was zo attent om bij het lijstje karakters in zijn stuk Zomergasten (1904) de leeftijden te vermelden. Varvara, de echtgenote van de steenrijke advocaat Basov, wordt door haar omgeving weggezet als een in melancholie wegzinkende oude sok. Ze is 27 lentes jong. Haar broertje Vlas begint een verhouding met Varvara’s vriendin, de arts Maria Lvovna, een met name door de mannen in het stuk diep gehaat persoon. Die mannen spreken er ook schande van dat zo’n oud wijf het aanlegt met een snotneus. Vlas is 25, Maria Lvovna 37! De oudste van het stel, pensionado Dvojetotsjije (‘Oom Dubbelepunt’), wordt weggelachen als een stokoude zot. Hij is 55 en nog zeer bij de pinken. In het Rusland van 1904 waren de levensverwachtingen niet hoog, je was al vroeg oud. Stevig doordrinken, volksziekte nummer twee, is alomtegenwoordig in dit stuk. Aan volksziekte nummer één, tuberculose, ook wel de tering genaamd, leed Gorki zelf. In het jaar van de wereldpremière van Zomergasten overleed zijn vriend en collega Anton Tsjechov eraan.
Wie van de twee de betere schrijver is hoeft geen betoog. In hun verhouding met de zichzelf tot intelligentsia bombarderende Russische petit bourgeois verschillen de beide auteurs bovendien radicaal: Tsjechov vond ze zielig, Gorki zette ze het liefst weg als walgelijk. In een brief aan de Berlijnse regisseur Max Reinhardt, die de West-Europese première van Zomergasten in 1905 zou regisseren, schreef Gorki: ‘De Russische intelligentsia doet niets, tenzij vruchteloos pogen een rechtvaardiging te vinden voor haar inertie, haar verraad aan zichzelf en de democratie. Ik wilde een stuk schrijven over dat deel van de Russische bevolking dat elke bloedband met en elke interesse voor het volk verloren heeft.’ Zo’n zin zie ik Tsjechov nog niet zo snel uit zijn pen krijgen. Gorki zou over de non-verhouding tussen kleinburgers en Russisch voetvolk in 1905 nóg twee stukken schrijven, Barbaren en Kinderen van de zon, met Zomergasten een drieluik over klassenpolarisatie. Hij had ondertussen Lenin ontmoet en leek door hem geïnspireerd. Hoewel Gorki niks zag in de kunstopvattingen van de bolsjewieken zou hij in de jaren dertig troosteloos eindigen als roeptoeter van Stalin. Maar dan zijn we dertig jaar verder.
Zomergasten is als toneelstuk eigenlijk een onding, een warrig slagveld vol slonzig onderhouden huwelijken, te vroeg ontkurkte happy hours, doodgelopen kunstenaarsambities en een paar verdwaalde idealisten die als niet ontplofte bommen & granaten de datsja’s in komen rollen. Dramaturgisch gezien is het ratatouille en tuttifrutti. Maar pittige dialogen schrijven, dat kon Gorki. Ze maken zelfs de af en toe ondraaglijke zinnen afscheidende mensenverbeteraars via een enkele oneliner of hartenkreet sympathiek of minstens intrigerend. Het verraste me aangenaam toen ik hoorde dat de jaarlijks wisselende troep toneelspelers die iedere zomer het Openluchttheater in het Amsterdamse Bos bespeelt, dit jaar Gorki’s stuk ter hand ging nemen, met een opvallend jonge cast, waaronder nogal wat spelers die nog op de toneelschool zitten. Regisseur Frances Sanders heeft het kleurrijke gezelschap tot een hecht ensemble gesmeed, vormgever Stans Lutz ontwierp een zeer mobiel zooitje zomerhuisjes dat kan rijden en zwieren en dansen rondom een – hoe kan het anders – van alle alcoholische versnaperingen voorziene bar.
Er wordt ook veel gezongen. De eindexaminatrice van de stadskrant Het Parool vroeg in haar recensie: waarom? Wel mevrouw, omdat Gorki dat heeft verzonnen. En Russen zingen nu eenmaal graag hun kater weg. Voorts worden er veel grappen gemaakt, geboren in een bad vol speelplezier. Maar ja, die tekst van Gorki bevat wel een fiks stel psychologische wegomleggingen die verre van leuk zijn. En met al te diepzinnige psychologie ben je in dit theater (maximum capaciteit tweeduizend toeschouwers) na rij acht wel zo’n beetje uitgepraat. Over de verhouding tussen speelplezier en vertelling in deze versie van Zomergasten volgende week meer.

Theater het Amsterdamse Bos speelt Gorki’s Zomergasten t/m 6 september, dinsdag t/m zaterdag om 21.30 uur. Bij twijfelachtig weer na 18.00 uur bellen: 020-6433286. Inlichtingen en reserveringen: www.bostheater.nl