Economie

Uitgehongerde overheid

De overheid is helemaal terug. Na decennia van marginalisering door Ronald Reagan, Margaret Thatcher en hun volgelingen heeft de overheid zich tijdens de kredietcrisis weer van haar beste kant laten zien. Zonder miljarden aan staatssteun was in de bankensector het licht uitgegaan. Zonder nog meer miljarden aan extra overheidsuitgaven was de recessie een echte depressie geworden. En zonder de agressieve, vaak onorthodoxe interventies van centrale banken was het financiële stelsel tot stilstand gekomen. In tijden van nood blijkt de markt toch niet op eigen benen te kunnen staan en moet de overheid met een oplossing komen.
Dat smaakt naar meer. ‘Als de politiek deze grote kredietcrisis zo adequaat kan tackelen, dan is dat een voorbeeld voor andere problemen’, stelde Kees Koedijk, decaan van de economiefaculteit van de Universiteit van Tilburg en penningmeester van het CDA, in december 2008. Politici lopen zich al warm om, zodra het stof van de kredietcrisis is gaan liggen, het roer in economie en samenleving weer stevig in handen te nemen. De rol van de aandeelhouder moet worden ingeperkt. Toezicht en regulering zijn de nieuwe buzz-woorden. En hardnekkige maatschappelijke problemen kunnen op een krachtige aanpak rekenen van een overheid die dankzij de aanpak van de financiële crisis stijf staat van de testosteron. Het primaat van de politiek is terug. Nederland, hou je vast, vadertje Staat komt eraan!
Maar erg ver zal die niet komen. De handen van politici met ambitie zijn de komende jaren gebonden. Er zijn vast genoeg mooie plannen om de successen van de crisis uit te bouwen. Maar er is geen geld. De schatkist is leeg. Door de crisis lopen de belastinginkomsten terug, terwijl de uitgaven stijgen. Bovendien moest Wouter Bos een flink aantal Nederlandse banken redden van de ondergang. Dat kostte vele miljarden. En dan is de overheid ook nu gul met geld om de economie aan te zwengelen. Gevolg is dat het begrotingstekort van de Nederlandse overheid in 2010 oploopt naar 6,7 procent van het bruto binnenlands product. Eind volgend jaar heeft ons land daardoor een staatsschuld van bijna 375 miljard euro.
De komende kabinetten zullen hun handen vol hebben aan het reduceren van deze schuld. Bezuinigen, ombuigen, broekriem aan, harde maatregelen – dat wordt het jargon van de Nederlandse politicus. Dat begint volgende maand, als Wouter Bos zijn Miljoenennota aanbiedt. Verwacht geen enorme investeringen in onderwijs, zorg of ‘kansenwijken’. Er zijn geen extra miljarden voor innovatie of infrastructuur. Langer werken, hogere belastingen, lagere uitgaven, veel meer kan Bos niet bieden. De overheid heeft de economie gered, maar is er tijdens die redding zelf bijna aan onderdoor gegaan. De patiënt is aan de beterende hand, maar de dokter heeft een chronische ziekte opgelopen.
Zo is de situatie in Nederland, maar ook in de meeste andere westerse landen. Ook Barack Obama en Nicolas Sarkozy zullen de komende jaren vooral bezig zijn met het op orde brengen van de overheidsfinanciën. Voor hun grootse beleidsambities is geen geld meer. Het prestige van overheid en politiek is door de kredietcrisis sterk verbeterd, maar hun kracht en macht is alleen maar afgenomen. Die vermaledijde markt trekt toch weer aan het langste eind.
Amerikaanse Republikeinen zullen daar alleen maar blij om zijn. Obama is door de kredietcrisis gekortwiekt. Starve the beast is al decennia het nauwelijks verholen beleid van rechtse politici in de Verenigde Staten. Honger de overheid uit door de staatsschuld enorm op te laten lopen. Een Democratische opvolger heeft dan geen geld om de rol van de overheid te vergroten. De voorganger van Obama was daar aan het begin van zijn presidentschap opmerkelijk eerlijk over. Bij de aankondiging van grote belastingverlagingen die het begrotingstekort verder zouden opblazen, zei Bush: ‘Dit is een financiële dwangbuis voor het Congres. En dat is goed nieuws voor iedereen die zich zorgen maakt over de groei van de federale overheid van de afgelopen jaren.’
George W. Bush was ook de president die banken aanmoedigde om hypotheken te verstrekken aan mensen zonder inkomen. En onder zijn presidentschap verslofte het toezicht op de banken. Als architect van de kredietcrisis zorgde hij ervoor dat niet alleen de Amerikaanse overheid uitgehongerd werd, maar ook overheden in de rest van de wereld.
Wouter Bos kan erover meepraten.