Angela Merkel moet wennen aan de nieuwe leidersrol

Uitgerekend die stoffige Duitsers

Van Frankrijk tot Italië geldt het ‘Duitse model’ als voorbeeld voor hervormingen. Maar met de nieuwe machtspositie van Berlijn nemen de kritiek en het ressentiment toe.

DE FRANSE driekleur licht op op het witte doek waarvoor Nicolas Sarkozy straks over de eurocrisis zal spreken. De vlag is zo enorm, alsof ze elke twijfel moet wegnemen. De man die hier zo meteen zal optreden is wel degelijk de president van Frankrijk - niet een afgezant van Angela Merkel.
Bij zijn toespraak voor zijn aanhangers in Toulon, afgelopen donderdag, spreekt Sarkozy over ‘de vrees dat Frankrijk de controle over haar lot verliest’. Hij bezweert in dramatische bewoordingen de Franse nationale trots. Maar zijn antwoord op de angst is het tegenovergestelde van nationaal: 'Frankrijk en Duitsland hebben besloten hun lot te verenigen.’ De 'convergentie’ van beide landen is volgens hem de enige manier om uit de crisis te komen.
Geen twijfel wie hier met wie convergeert. Als je je ogen sloot, kon je Merkel horen spreken, schrijft Libération de volgende dag. De kop boven het stuk: 'Een president naar Duits voorbeeld.’ Begin november bezigde Sarkozy al voor een Franse president bijna onvoorstelbare woorden: 'Al mijn inspanningen zijn erop geconcentreerd Frankrijk te bewegen in de richting van een systeem dat werkt. Het Duitse systeem.’
In zijn rede in Toulon hekelde Sarkozy de slechte Franse gewoonte om sinds jaar en dag economische groei met schulden te kopen. Frankrijk kan de crisis alleen overwinnen met 'werk, inspanning en beperking van de uitgaven’. Het klinkt griezelig Duits. Gelukkig zong iedereen op het eind gezamenlijk de Marseillaise.
Het 'Duitse model’ is deze dagen het toverwoord. Uitgerekend de stoffige, gortdroge Duitsers lijken het recept voor redding van het continent te bezitten. Hoe kon dit gebeuren? Lange tijd gold Duitsland niet als bijster goed voorbeeld. Geplaagd door schuldgevoel sinds de oorlog, economisch zwabberend sinds de late jaren tachtig. De Duitsers hadden het gevoel omringd te worden door buren die allemaal iets beter deden: de Scandinaviërs met hun verzorgingsstaat, de Fransen met hun gezinspolitiek, de Britten met hun dienstensector, de Oost-Europese landen met hun lage belastingen. In 2002 brandmerkte Newsweek Duitsland nog als de zieke man van Europa, geteisterd door economische problemen, onzeker over zijn plaats in de wereld. Nu moet Duitsland de andere landen tot voorbeeld strekken. Het is zo'n beetje het enige land in de eurozone dat nog door de financiële markten wordt vertrouwd. Ongeveer het enige dat zichzelf in het verleden ingrijpende structurele hervormingen heeft opgelegd. Plots is Duitsland het centrum van Europa.
Maar met de bewondering neemt ook de kritiek toe op de manier waarop Duitsland de leidende rol vervult. Het is ook het land dat de eurozone de redding ontzegt: door (nog) te weigeren geld te drukken of gemeenschappelijke obligaties in te voeren. Het is het land dat de rest zijn eigen bezuinigingsrecepten opdringt.
De 'verduitsing’ van Europa is op veel plaatsen zichtbaar. In Italië werd bon vivant Silvio Berlusconi vervangen door een regering van grijze technocraten, die zich alleen in hun uiterlijke doen en laten hebben gedistantieerd van iedere uitbundigheid. Premier Mario Monti bereidt zijn land sinds zijn aantreden voor op harde bezuinigingsmaatregelen. Hij is nuchter en braaf. In Italië noemen ze hem 'Duitser dan een Duitser’. Ook in de media wordt de Italianen voorgehouden op welke gebieden de Duitsers het allemaal beter doen: bij het scheiden van afval, de concurrentiepositie, in het onderwijs.
In Spanje heeft de voormalige socialistische premier José Luis Rodríguez Zapatero de ambtenarensalarissen en uitkeringen al gekort. Hij is weggestemd, maar zijn opvolger Mariano Rajoy heeft al bezworen 'tegen elke prijs’ het begrotingstekort in 2012 tot 4,4 procent van het bruto binnenlands product terug te brengen. Precies zoals Merkel wil.
In Griekenland, dat zijn burgers drastische bezuinigingen oplegt, voltrekt de verduitsing zich op de meest pijnlijke en onvrijwillige wijze. Sinds november licht de Duitser Horst Reichenbach, hoofd van de zogenoemde Task Force van de Europese Unie, samen met zijn team van dertig man de Griekse overheid door. Dat heeft het vijandschap richting de Duitsers er niet minder op gemaakt.
Nergens echter is Duitsland zo bedreigend voor de nationale psyche als in Frankrijk. Waarom gaat het de Duitsers zo goed en de Fransen zo slecht? Dat is al weken hét thema van alle politici en media. Dagelijks en bijna obsessief vergelijken dagbladen de twee landen. Toen autofabrikant PSA, eigenaar van de merken Peugeot en Citroën, een maand geleden aankondigde zesduizend banen te schrappen, zagen de Fransen op het journaal een grafiek die het nationale zelfvertrouwen wederom een dreun uitdeelde. Zij toonde hoe de productiecijfers van PSA de afgelopen tien jaar stagneerden, terwijl de curve van Volkswagen snel steeg.
De econoom Jean Peyrelevade publiceerde onlangs het boek Frankrijk in kritieke toestand. Het is in feite een handleiding hoe Frankrijk als Duitsland kan worden. Peyrelevade’s analyse is vernietigend: de Duitse ondernemingen zijn financieel sterk, de Franse zitten in de schulden. Duitsland heeft de pensioengerechtigde leeftijd consequenter verhoogd dan Frankrijk, het land wiens burgers officieel 35 uur per week werken. In Duitsland stegen de lonen minder snel dan de productiviteit, in Frankrijk was het omgekeerd. 'Wij Fransen hebben ons steeds sterker in de schulden gestoken, omdat we dankzij de Duitsers zulke goedkope leningen konden krijgen’, zegt Peyrelevade. Frankrijk heeft een staatsschuld van 85 procent en dreigt de AAA-rating te verliezen.
Anderhalf jaar geleden bekritiseerde de huidige IMF-baas en toenmalige Franse minister van Financiën Christine Lagarde nog de Duitse loondumping. Dat wil nu niemand meer horen. De centristische presidentskandidaat François Bayrou heeft een boek geschreven waarin hij Schröder-achtige hervormingen eist.

MAAR ZIJN de Fransen en de rest van de Europeanen echt bereid harde sociale hervormingen door te voeren, een langere werkweek en verdere hervormingen van de pensioenregelingen? Weten ze wat het betekent voor elk individu als de staat niet meer mag uitgeven dan zij verdient?
Overal in Europa waar bezuinigingen worden aangekondigd of al zijn doorgevoerd, is Duitsland de zondebok. Want het zijn de Duitsers die hervormingen eisen. De lof maakt dan snel plaats voor kritiek: Merkel mengt zich in de binnenlandse politiek van andere staten.
Dat is de keerzijde van de Duitse dominantie in Europa. Het rechtse Spaanse dagblad ABC schreef onlangs dat Duitsland op het punt staat om de derde wereldoorlog te winnen, 'de oorlog van het geld’. Het felicitatietelegram dat Merkel verkiezingswinnaar Mariano Rajoy had gestuurd, werd door veel Spanjaarden als arrogant opgevat. 'Beste meneer Rajoy’, schreef ze volgens de vertaling in de krant Público. Nu hij een duidelijk mandaat had van de kiezer, moest hij 'snel’ de noodzakelijke maatregelen treffen. Als het de medewerkers van Rajoy waren die het telegram lekten naar de pers, was het een slimme zet. Op die manier behouden de Spanjaarden een schuldige voor hun ellende.
En zo duikt hij plotseling weer op: de lelijke Duitser. Bij Griekse demonstraties is de swastika, opgebouwd uit de sterren van de EU-vlag, al langer een geliefd motief. Net als foto’s van Merkel in een soort SS-uniform. Griekenland zou 'een Duits protectoraat van het Vierde Rijk in het zuiden van Europa’ zijn geworden, zei Georgios Trangas, een van de beroemdste Griekse journalisten. In zijn nieuwsuitzending, die elke avond te zien is, is het anti-Duitse sentiment een centraal element. Hij wenst zijn lezers een 'vrolijke Duitse Kerstmis’.
Op de Italiaanse televisie zie je al dagen foto’s van Merkel met de bekende Duitse punthelm op. En zelfs een bekende Franse politicus als Arnaud Montebourg, ster van de linkervleugel van de sociaal-democraten, schroomt niet om met alle beschikbare demagogie het 'Duitse model’ te bestrijden. 'De kwestie van het Duitse nationalisme keert terug, door de Bismarck-achtige politiek die mevrouw Merkel bedrijft’, zei hij vorige week. Frankrijk moet de confrontatie met Duitsland aangaan en zijn waarden verdedigen tegen het 'Duitse dictaat’. Montebourg werd fel bekritiseerd door zijn eigen partij. Maar hoe meer Sarkozy zich aan Merkel bindt, hoe meer kritiek op Duitsland te verwachten is in Frankrijk.
De regering in Berlijn reageert hulpeloos op de vijandigheden uit het buitenland. 'Het is dramatisch dat in een paar maanden het positieve kapitaal dat we in decennia hebben opgebouwd, vernietigd wordt’, zegt een hooggeplaatste regeringsfunctionaris. Er is echter weinig aan te doen. De Duitse diplomatieke dienst is opgedragen het Duitse standpunt in andere EU-landen beter toe te lichten, en meer contact met buitenlandse media te zoeken. De regering weet wel hoe beperkt het succes van dergelijke pr is. Het belangrijkste is nu, zegt men rond de bondskanselier, zij aan zij met Frankrijk op te treden. Zo wordt de indruk vermeden dat Duitsland Europa domineert. De economische én politieke leidersrol te hebben in Europa, dat is een nieuwe ervaring voor Duitsland.
Maar Merkel wordt niet alleen bekritiseerd om haar beslissende stem in Europa. Ze krijgt ook kritiek omdat ze haar rol slechts eenzijdig lijkt op te vatten als een soort opvoedingsproject. Ze lijkt geen andere recepten te hebben, boezemt geen vertrouwen in, belooft geen redding. Ze eist veel, maar zegt niet waar het heengaat. En zo kan het zijn dat velen in Europa niet minder, maar meer Duits leiderschap wensen.
Zoals ironisch genoeg Polen - uitgerekend het land dat lange tijd het meest vreesde voor een als vanouds sterk Duitsland. Twee weken geleden hield minister van Buitenlandse Zaken Radoslaw Sikorski een opmerkelijke toespraak in Berlijn. Hij noemde een mogelijke ineenstorting van de eurozone 'de grootste bedreiging voor de veiligheid en welvaart van Polen’. Vijf jaar geleden nog deed een Duits-Russische overeenkomst over de Oostzee-pijpleiding Sikorski al denken aan het Hitler-Stalin-pact. Nu zei hij: 'Ik ben minder bevreesd voor de macht van Duitsland dan voor haar inactiviteit. U bent het onmisbare land van Europa geworden. U mag niet verzaken bij uw leidende rol. Niet domineren, maar leiden bij hervormingen.’
Polen heeft, misschien wel meer dan enig ander land, geprofiteerd van het EU-lidmaatschap. Zelfs in het crisisjaar 2009 was de economie booming. 'Polen wil het Frankrijk van het Oosten worden’, zegt Waldemar Czachur van het Centrum voor Internationale Betrekkingen. De liberale premier Donald Tusk probeert een modelstudent te zijn. En dus heeft Polen gedaan wat vele andere landen nog moeten doen: vlijtig bezuinigen, een schuldenplafond vastleggen in de grondwet en nu zelfs de pensioengerechtigde leeftijd verhogen. En ondanks de crisis wil Warschau over vier jaar de euro invoeren. Als Nicolas Sarkozy niet voorzichtig is, heeft Angela Merkel binnenkort een nieuwe vrijer.


© Der Spiegel