Tentoonstelling: De Amerikaanse droom

Uitzicht op Manhattan

De expositie ‹De foto en de Amerikaanse Droom 1840-1940› van fotoverzamelaar Stephen White was al gereed toen het 11 september werd. Over de wording van Amerika, te zien in het Van Goghmuseum.

Sporadisch wordt de Amerikaanse Droom even aangetast. Een dertiendelige panora ma foto van San Francisco biedt in 1878 zicht op de uitgestrekte bebouwing. De voorspoed straalt van de gevels. De volgende foto dateert van 1906 en is genomen vanuit een luchtballon. De stad is na een aardbeving volledig van de kaart geschud. De grond ligt braak met hier en daar een staketsel. Voor het eerst dringt het heden zich op.

Het materiaal voor De foto en de Amerikaanse Droom, 1840-1940 was al ingelijst en de catalogus al gedrukt, toen de geschiedenis plotseling een andere wending kreeg. Althans, dat gevoel overheerst na 11 september 2001. Bij het begin van de expositie verklaren de samenstellers zich ervan bewust te zijn dat de foto’s anders bekeken zullen worden, maar ze zien geen reden tot aanpassingen of wijzigingen. De boodschap blijft immers hetzelfde. Fotoverzamelaar Stephen White spreekt daarbij het liefst over een «state of mind». Bill Clinton beschouwt in zijn voorwoord de waarden die samenhangen met de Amerikaanse Droom als een heilzaam exportproduct. De foto’s rond dit thema symboliseren het zoeken naar identiteit, de hoop en de glorie en de massa «krantenjongens» die moesten blijven dromen van een miljonairsbestaan.

Wat zou je moeten veranderen? De blik waarmee je naar historische foto’s kijkt, wijzigt voortdurend. De interpretatie van het beeld wordt allereerst gevoed door de foto zelf en daarnaast door aanvullende informatie over het onderwerp. In dit geval de Amerikaanse geschiedenis en je eigen culturele identiteit. De pathetische openingsfoto kun je na de recente uitbarsting van Amerikaans chauvinisme anders bekijken. Een pasgeboren baby ligt te slapen in de stars and stripes van zijn nieuwe vaderland. Zijn Portugese ouders vernoemden hem naar de directeur van het immigratiecentrum in Boston waar ze rond 1900 na hun oversteek werden vastgezet in afwachting van hun toelating. Ontroering bij zoveel vaderlandsliefde, maar kan het niet een handige zet van de ouders zijn geweest om zonder veel tegenwerpingen het land binnen te komen? Wie met andere ogen kijkt, kan ook in de afsluiting een dosis symboliek zien. In het crisisjaar 1933 legde een amateurfotograaf het uitzicht op Wall Street en Lower Manhattan vast, juist op het moment dat een bundel zonlicht door een gat in het wolkendek breekt.

Het zijn niet de iconen van de Amerikaanse fotografie die hier zijn samengebracht. Tussen de ruim tweehonderd originele afdrukken hangen grote namen als Walker Evans, Imogen Cunningham, Alfred Stieg litz en Eadweard Muybridge, maar ze dringen zich niet op. De selectie van Stephen White is een vertelling over de wording van Amerika, die parallel loopt met de ontwik keling van het in 1839 ontdekte medium fotografie. De boer die poseert bij zijn kostbaarste bezit, een stel koeien, is evenzeer een symbool als de olieboortorens, Charles Lindbergh en de bouwput van de Boulder stuwdam.

Toen White in de jaren zeventig begon met verzamelen, zag hij het als zijn plicht om van alle grote namen een foto te bezitten. Die historische collectie veroorzaakte enkele succesvolle exposities met als verrassend resultaat de verkoop van dertig- tot veertigduizend foto’s aan het Tokyo Fuji Art Museum in Japan. Met dit nieuwe werk kapitaal begon hij in 1990 aan een tweede verzameling, met als richtsnoer zijn eigen smaak en interesse in wetenschap en industrialisatie.

De periode 1840-1940 is ingedeeld in zes afdelingen en begint met The American Identity. Duizenden landverhuizers stroopten hun mouwen op voor de ontginning en industrialisatie van Amerika en de realisatie van hun eigen droom. Enkele daguerreo typieportretten tonen de selfmade man, diegenen voor wie een nieuw bestaan ook een beter leven betekende. De fotograaf leverde het bewijs van hun succes voor de achterblijvers in Europa. Maar het blijft zoeken naar een identiteit. Landgenoten klitten bij elkaar. Een stel Duitsers poseert met pullen bier en Amerikaanse vlaggetjes voor Hotel Lang ter gelegenheid van hun 28ste Songfest.

Het beeldverhaal vervolgt met de strijd voor vrijheid en gelijkheid. Als de fotocamera’s sneller en gebruiksvriendelijker worden, registreren ze de vooruitgang. Het land wordt bekleed met wegen, bruggen en spoorlijnen. Metropolen verrijzen en vullen zich met wolkenkrabbers. Het Woolworth Building in New York prikt letterlijk door de bewolking. De rest van de wereld blijft buiten beeld, terwijl zwarten en indianen slechts als curiosa in de marge opduiken. Uncle Ben uit Knoxville Tennessee die zijn honderdste verjaardag viert met naast zich op de veranda zijn zevende vrouw. Want het begrip «American Dream» is voor verschillende uitleg vatbaar, zoals je foto’s telkens met andere ogen kunt bezien. De ontbossing in de staat Washington, door de gebroeders Kinsey in hun reportages vastgelegd, was ooit een bewijs van vooruitgang en welvaart. Kolossale ceders waarvan de uitgeholde stronk tot woning diende, en hellingen met honderden gekapte bomen. Onverantwoorde kaalslag en natuurvernietiging van de ergste soort, zou je tegenwoordig zeggen.

De keuzes van White zijn boeiend, te meer omdat hier de fundamenten worden blootgelegd van een samenleving die zowel haat als liefde opwekt.

De foto en de Amerikaanse Droom, 1840-1940: De Stephen White Collection II, Van Goghmuseum Amsterdam, t/m 6 januari 2002, dagelijks van 10.00 tot 18.00 uur.

De Engelstalige catalogus is een uitgave van het Van Goghmuseum, 224 blz., hardcover ƒ95,- / paperback ƒ55,-.