Uranium aan boord

Over een der bloedigste bladzijden uit de geschiedenis, de atomaire verwoesting van Hiroshima en Nagasaki, is vijftig jaar na dato nieuw feitenmateriaal bekend. Het uranium blijkt niet van Amerikaanse, maar van Duitse makelij te zijn geweest

IN HET VOORJAAR van 1945, de laatste en beslissende fase van de Tweede Wereldoorlog, vertrok de Duitse onderzeeboot U-234 vanuit Duitsland op een geheime missie. De bestemming was in eerste instantie onbekend, maar bleek later Japan te zijn, Duitslands bondgenoot in het verre Oosten. Er was, constateerde de bemanning, iets vreemds aan boord: twee hoge Japanse officieren op het bovendek hielden de hele reis een waakzaam oog op twee kistjes van 25 bij 25 centimeter. Die kistjes bevatten - wat slechts intimi wisten - uraniumoxide, de grondstof voor de atoombom. Het wanhopige Duitsland, dat inmiddels vrijwel ge heel in de greep van de geallieerden was geraakt, besefte dat het in geen geval het eerste land zou zijn met een atoombom. Dan maar de Japanners! De U-234 werd echter aangehouden door de Amerikaanse marine. De Duitsers gaven zich over, de Japanse officieren pleegden zelfmoord en de kistjes met ura nium werden vervoerd naar Oak Ridge, waar de Amerikanen in ijltempo bezig waren hun eigen atoombom te ontwikkelen. Net als Japan en nazi-Duitsland streefden de Verenigde Staten naar het ultieme wapen om de oorlog te beslechten, met als primair probleem dat ze niet beschikten over voldoende uranium. Pas nadat de oorlog in het voordeel van de geallieerden was geëindigd, en Hiroshima en Nagasaki verwoest waren, werd het de Duitsers duidelijk dat het hún atoommateriaal - voor Japan bestemd maar door de Amerikanen geconfisqueerd - was geweest dat uiteindelijk het Japanse keizerrijk op de knieën had gekregen. IN HET VOORJAAR van 1945 begonnen ook tal van Japanners in te zien dat zij bezig waren de oorlog te verliezen. Hun oproep aan de regering om tot bezinning te komen had aanvankelijk weinig succes. Keizer Hirohito greep persoonlijk in om vredesonderhandelingen te voorkomen. Japan weigerde een onvoorwaardelijke overgave en met name de militaire leiders wensten tot elke prijs verder te vechten. De verliezen aan mensenlevens waren enorm, aan beide zijden, vandaar dat er in het Amerikaanse regeringskamp voor werd gepleit de eis tot onvoorwaardelijke overgave te verzachten. Ook de Britse premier Winston Churchill voelde hiervoor, wat leidde tot de Declaratie van Potsdam. Dit ultimatum werd 26 juli 1945 opgesteld door de Verenigde Staten, Engeland en China met de bedoeling Japan de gelegenheid te geven zonder al te veel gezichtsverlies te capituleren. Het probleem was evenwel dat de Japanse regering erin volhardde de Declaratie van Potsdam categorisch van de hand te wijzen. Er moest een einde aan komen. Het merendeel der Amerikanen beschouwden de Japanse keizer als een oorlogsmisdadiger omdat hij had geprobeerd op 7 december 1941 de bij Pearl Habor gelegen Amerikaanse vloot naar de bodem van de zee te jagen. En ook daarna hadden Japanners gruwelijke oorlogsmisdrijven gepleegd, onder meer op de Filippijnen en in Nederlands-Indië. Joseph Grew, de Amerikaanse secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken en voormalig ambassadeur in Japan, trachtte de Japanners van de onafwendbaarheid van een onvoorwaardelijke overgave te overtuigen met als troostprijs de toevoeging dat zoiets geen consequenties voor het keizerlijk stelsel hoefde te hebben. Het was nutteloos. Het Japanse kabinet negeerde alle voorstellen van Amerikaanse zijde met een stelselmatig ‘mokoesatsoe’, Japans voor 'negeren’ of 'geen commentaar’. Totdat de Amerikanen besloten een doorbraak te forceren, en als eersten en enigen in de geschiedenis de atoombom gingen gebruiken. Op 6 augustus viel de atoombom op Hiroshima. Op 8 augustus overhandigde de Russische minister van Buitenlandse Zaken Molotov een oorlogsverklaring aan de Japanse ambassadeur. Op 9 augustus begon het Russische offensief. Op dezelfde dag viel een atoombom op Nagasaki. Toen pas zag keizer Hirohito in dat Japan machteloos was en er verstandiger aan deed de oorlog zo snel mogelijk te beëindigen. Het zou echter nog tot 15 augustus duren voordat Japan zich bereid verklaarde zich over te geven. HOE MEN OOK over het gebruik van de atoombom moge oordelen, de Amerikanen zijn daarmee in elk geval de Japanners voor geweest die met vergelijkbare energie bezig waren een atoombom te vervaardigen. Het Japanse onderzoek was vergevorderd, zonder dat de Japanse wetenschappers erin waren geslaagd op tijd het daarvoor benodigde uranium te splijten. Aan het zeer geheime project, dat het ultieme wapen tegen de Amerikaanse luchtmachtbases in de Stille Oceaan moest worden, werkten zeker vijftig man mee. De Amerikanen raakten pas van de ernst van de situatie overtuigd toen zij de voor Japan bestemde uraniumvoorraden in beslag namen die zij in de Duitse onderzeeër U-234 hadden ontdekt. 'De Amerikanen wisten van niets totdat zij aan boord van de U-234 het uranium hadden gevonden’, zegt de Amerikaanse historicus Robert Wilcox. Het verhaal over de bizarre wijze waarop de Amerikanen het uraniumtekort voor hun atoomprogramma wisten te completeren, bewijst ondubbelzinnig dat Duitsland en Japan in de race om de atoombom wel degelijk met elkaar hebben samengewerkt. Bovendien zijn er in de Amerikaanse archieven onderschepte geheime berichten te vinden die de Japanners aan de Duitsers hebben gezonden. Daarin dringen de Japanners er bij hun bondgenoten op aan om zo snel mogelijk uranium te leveren. Daar gaf Hitler, die zelf dacht het spul nodig te hebben, pas vlak voor zijn eigen nederlaag aan toe. NA DE DUITSE nederlaag ging de oorlog in de Stille Oceaan verder alsof er elders in de wereld niets was gebeurd. De Japanners wilden zoals gezegd van geen capituleren weten, ook al wonnen de Amerikanen steeds meer terrein, zij het tegen grote verliezen. Alleen de atoombom kon de Japanners tot overgave dwingen, redeneerden de Amerikanen. Daarom besloot de Amerikaanse president Harry Truman het wapen in te zetten. Had hij haast? De ontdekking van het Duits-Japanse uranium aan boord van de U-234 kan zijn besluit hebben versneld. Immers, gezien de uitgelekte plannen van Japanse zijde was het niet onmogelijk dat het San Francisco zou zijn - en niet Hiroshima - dat van de wereldkaart zou worden geveegd. Het werd dus Hiroshima, mét ironisch genoeg nucleair materiaal dat oorspronkelijk voor San Francisco was bestemd.