Dvd

Urinoir van dromen

Dvd: Zeven kortjes van Roman Polanski

Een trieste plaats waar mannen in het openbaar kunnen plassen? Welnee. Roman Polanski vond poëzie in het urinoir. Zie zijn korte zwart-witfilm When Angels Fall uit 1959. In een openbaar toilet in een Poolse stad werkt een oude vrouw. Zij incasseert het toegangsgeld van de klanten en zorgt ervoor dat de prachtige, met antieke tegels gedecoreerde waterplekken tegen de muur schoon zijn. Boven haar zitplaats naast de ingang is een dakraam met magische kwaliteiten. Starend naar het glas weet het verrimpelde vrouwtje het stinkende vertrek te ontvluchten door herinneringen op te roepen. Deze krijgt de kijker te zien, in kleur.

Het meesterschap van Roman Polanski druipt van ieder filmbeeld in When Angels Fall en in nog zes korte films die deel uitmaken van de dvd-box The Roman Polanski Collection. Het is een onmisbare verzameling van alle Europese films van Polanski, met onder meer Knife in the Water (1963) en Cul-de-sac (1966). Maar vooral de dvd Seven Shorts is een goudmijn, en het ontginnen ervan werpt nieuw licht op Polanski’s grote meesterwerken, vooral Macbeth (1971) en het verrukkelijke The Fearless Vampire Killers (1967). A Murderer (1957) is bijvoorbeeld een vooruitwijzing op Polanski’s donkere werk, behalve Macbeth ook Rosemary’s Baby (1968), Chinatown (1974) en Tess (1979). A Murderer duurt nauwelijks een minuut: een man ligt te slapen, een andere man komt de kamer binnen, haalt een zakmesje te voorschijn en duwt het lemmet secuur in het hart van de slapende man.

Zelf vindt Polanski dat stijl eerder dan thema zijn vroege werk kenmerkt. Dat is goed te zien op de Shorts-dvd. In alle korte films spreken de personages nauwelijks. Trieste jazz klinkt. Humor en tragedie vloeien door elkaar. De stijl van deze surrealistische, absurdistische sprookjes is terug te vinden in Polanski’s latere werk, bijvoorbeeld Repulsion (1965), waarin Catherine Deneuve een psychotische vrouw speelt die een weekend alleen in een appartement doorbrengt. Door de afwezigheid van dialoog valt het accent op haar geestelijke ontreddering. Nog sterker: wie opnieuw kijkt naar The Fearless Vampire Killers ziet fabelachtige overeenkomsten met Mammals (1962), Polanski’s huldeblijk aan de stomme film waarin twee mannen capriolen uithalen met een slee op een besneeuwde vlakte. Dit werk lijkt in alles een voorbereiding op Vampire Killers, in het bijzonder de morbide slapstickstijl waarmee Polanski de vlucht ensceneert van professor Ambrosius en zijn hitsige leerling, gespeeld door de regisseur zelf, die proberen te ontsnappen uit de klauwen van vreselijke, homoseksuele vampiers.

Zulke scènes illustreren de genialiteit van Polanski. Het is een belevenis te zien hoe zijn bijzondere kunstenaarschap al in zijn jeugd vorm kreeg, toen hij in korte films als When Angels Fall gedurfde metaforen gebruikte. Deze film is een juweel. Als een van de talloze onzichtbaren in de grote stad zit de oude vrouw tussen de vieze waterbakken te dromen over zichzelf als jong, verliefd meisje en over haar verloren zoon. Zij hoeft alleen maar naar het dakraam te kijken om te worden weggevoerd naar de wereld van haar verleden. De film is een statement over de cinematografie als kunstvorm. Hier gaat het om: wie kijkt, ziet een verhaal. En het is mooi dat een van de grote cineas ten uit de geschiedenis zijn carrière begon met dat eenvoudige idee.

The Roman Polanski Collection, op dvd, met Seven Shorts, Knife in the Water, Cul-de-sac, Repulsion en Tess en What (1972), Bitter Moon (1992) en The Pianist (2002)