Vaarwel, papa mobutu!

Het doek is definitief gevallen voor het regime van Mobutu Sese Seko. Enkele jaren geleden beweerde hij nog met grote stelligheid dat men nooit zou spreken over ‘ex-president Mobutu’, maar enkel over: ‘Hier ligt begraven: president Mobutu.’ Het gevecht om hem tot opstappen te dwingen leek eindeloos - hij bleef maar zitten op zijn koninklijke troon. Tot gebeurde wat niemand voor mogelijk had gehouden: een heuse oorlog, geleid door de enige erfgenaam van de opstanden in de jaren zestig. Mobutu had die opstanden destijds neergeslagen en er achteraf steeds zijn legitimiteit uit gepuurd: hij was de man die het land van de chaos had gered!

De geschiedenis lijkt nu wraak te nemen: Kabila - en met hem de revolutionairen van de jaren zestig - nemen nu de macht over. De kinderen van de mensen die Mobutu liet vermoorden, eisen nu dat hij rekenschap aflegt.
In een vlaag van schijnheiligheid ontdekt het Westen dezer weken plotseling dat Mobutu fabelachtig rijk is en roept het dat men zijn bezittingen in beslag moet nemen en dat het monster vernietigd moet worden. Enkele jaren terug heette het nog dat er geen alternatief was voor Mobutu en dat men de Afrikaanse waarden moest eerbiedigen.
Men kan moeilijk ontkennen dat de persoonlijke verantwoordelijkheid van Mobutu voor de ondergang van zijn land zeer groot is. Maar uiteindelijk verscholen honderden mensen zich achter Mobutu, mensen die beslissingen namen in zijn naam en die zorgvuldig de mythe in stand hielden van de allesweter en alleskunner Mobutu. Er zijn maar weinig mensen in Zaïre die nooit met hem hebben samengewerkt. Maar nu het land de afgrond in glijdt, kruipen ze weg in de oppositie en schuiven ze alle zonden van de wereld af op Mobutu’s brede rug.
Mobutu - men vergeet dat weleens - is onvoorstelbaar populair geweest. Niet alleen bij buitenlanders, die hij met zijn persoonlijke charme inpalmde. Ook bij zijn landgenoten, want hij was immers de man die de corrupte politici van de eerste republiek (1960-‘65) met een staatsgreep aan de dijk zette. Hij was de man die orde en discipline bracht. Hij brak de macht van het buitenland door de kopermijnen te nationaliseren. Hij schonk zijn volk een nationaal gevoel, dat tot op de dag van vandaag doorwerkt.
Mobutu was sterk en hij gaf zijn volk, meer dan de presidenten in de aanpalende Franse kolonies, zelfvertrouwen. Hij beleed de terugkeer naar de authentieke Afrikaanse waarden, en probeerde die tegelijk te verzoenen met de waarden van de moderniteit, van het blanke Westen. Met die authenticité doorbrak hij de vervreemding die het gevolg was van de maatschappelijke structuren die door de Belgen waren ingevoerd.
Misschien zal dit een blijvende erfenis zijn van het Mobutu-regime. Maar helaas heeft het regime zelf al die verworvenheden ondergraven. Terwijl de president de authenticité predikte, liet hij voor nieuwjaarsrecepties de sla overvliegen uit België. Terwijl de politieke machthebbers de terugkeer naar Afrikaanse waarden beleden, droomden ze van een dure villa in het Westen.
'Papa Mobutu’ werd de gijzelaar van de grote schare vleiers en profiteurs die om hem heen zoemde en hem van de werkelijkheid afschermde. Ook de leden van zijn familie, mensen die dachten dat ze zich alles konden permitteren, maakten voortdurend ruzie en 'papa’ moest dan het gekrakeel weer zien te stoppen.
Toch had ook Mobutu door dat er iets mis was. Eind jaren tachtig nam hij enige afstand van het partij-apparaat, onder meer door een gedeeltelijk parallelle structuur op te richten. Hij besloot zelfs het risico van een volksraadpleging te nemen en maakte daartoe een tournee door het land. De Zaïrese bevolking was het echter beu om door iedereen die een stukje autoriteit had, te worden kaalgeplukt. De mensen grepen hun kans om een vlijmscherpe aanklacht tegen het machtsmisbruik te formuleren, en tegen het regime dat daar niets aan deed. Mobutu besloot een grote slag te slaan: hij schafte de eenpartijstaat af, liet verschillende politieke partijen toe, en verhief zichzelf boven het tumult in de positie van 'ultieme scheidsrechter’. Daarmee was het hek van de dam. De honderden leden van de clique rond de president, de profiteurs van diens rijkdommen, waren plotseling hun beschermer kwijt. De politieke elite die in de jaren tachtig van het systeem was buitengesloten, zag plotseling haar kans schoon om in het centrum van de macht terug te keren.
Het regime moest er uiteindelijk mee instemmen dat een Nationale Conferentie werd gehouden - de meest democratische vergadering die Zaïre heeft gekend sinds 1960 - en die verkoos Etienne Tshisekedi als eerste minister. De conferentie werd door Mobutu nooit erkend, en hij begon al gauw, op aanraden van zijn nieuwe adviseurs, het hele proces te saboteren door gewoon weer zijn eigen instellingen in het leven te roepen. Het land had in 1993 twee regeringen, twee parlementen en twee overgangsgrondwetten.
In plaats van Tshisekedi volledig te steunen, gaf het buitenland Mobutu echter het voordeel van de twijfel en raakte het democratische proces in een impasse. Het werd voor Mobutu een Pyrrus-overwinning. De meeste politici namen hun toevlucht tot opportunistische manoeuvres, bijna iedereen was ervan overtuigd dat gewapend verzet tot een bloedbad zou leiden. Mobutu had - dacht men - immers nog de beschikking over een sterke troepenmacht: de presidentiële garde, aangevuld met de burgerwacht. Dat was overigens alles wat van het regime restte: een militaire arm, plus een uit de hand gelopen roof- en plundereconomie. Het eigenlijke staatsapparaat was bijna geheel opgegeten door de geldhonger van de machtigen.
Uiteindelijk is ook deze mythe van Mobutu ingestort. Het leger bleek enkel in staat tot plunderen, het heeft zich nauwelijks verdedigd. De complete structuur van de staat en het regime is ingestort als een oude termietenheuvel die van binnenuit is leeggevreten en bezwijkt onder een windvlaag vanuit de savanne.
Papa Mobutu is weg en papa Kabila is terug. Nu de volgende stap: naar een situatie waarin geen vaderfiguur meer nodig zal zijn.
De auteur is verbonden aan het College voor de Ontwikkelingslanden van de Universiteit van Antwerpen