Vaarwel veronica!

Als piratenzender een groot succes, als aangespoelde A-omroep ook nog even. Maar het ziet ernaar uit dat de strand- annexomroepclub zijn laatste jaar ingaat. Het Veronica-schip is zinkend.
SLECHT EN DUS goed. Met die houding heeft ‘de brutaalste omroep van Nederland’, Veronica, twee decennia lang vrolijk haar kont tegen de Hilversumse krib gegooid. Een presentator die nimmer de indruk wekte over meer dan anderhalve hersencel te beschikken? Veronica vond zo'n exemplaar en liet hem of haar een popprogramma volkakelen. Een schreeuwerige tv-jingle bijeen laten blaffen door een stem met maximale irritatiefactor? Veronica deed wekenlang screentests en pikte de vent met de meest debiele intonatie en de grootste hoeveelheid decibellen eruit. Iemand die met zijn hand aan de knoppen films nog voor het einde wegdrukt ten faveure van een promo- spot (‘Dit is Veronicaaaaa!’)? De brutaaltjes van Hilversum duiken tussen de randgroepjongeren en vonden een vandaal die er geen been in zag de startknop voortijdig in te drukken en half Nederland uit de zachte droom van een melancholieke aftiteling te smijten.

Heeft Veronica in twintig jaar tv-historie dan nooit goede programma’s uitgezonden? Dat zou te cru zijn uitgedrukt, maar het dient wel vermeld dat die goede Veronica- programma’s voor negentig procent uit het buitenland afkomstig waren. En als zo'n Veronica-snuffelaar dan eindelijk terugkeerde met een mooie Fellini-film, een goede comedy-serie of een draaglijke documentaire, zorgden de ginnegappende amateurs van villa Laapersveld er wel voor dat die werd verkracht.
Wie zoveel shit op de beeldbuis brengt en met zoveel dedain een kwaliteitsfilm interrumpeert, solliceert ernaar de pispaal te worden van de kritische pers. Die rol speelt Veronica dan ook al vele jaren. ‘De grootste hersenverweker na Koning Alcohol is de omroeporganisatie Veronica,’ schreef Henk Huurdeman in 1985 in de Volkskrant. 'Zij hebben de A-status verworven dank zij hun onvermoeibare strijd tegen alles wat een zwakke basisscholier boven zijn pet gaat. Zoals de EO van God de opdracht heeft gekregen heel Nederland in de Heer te loodsen, is Veronica de taak toebedeeld het huidige percentage analfabetisme onder basisscholieren van zeven op te vijzelen tot honderd.’ Rik Zaal deed het in datzelfde jaar niet voor minder: 'Nog nooit is de arrogantie op zo'n platte wijze aan de macht geweest. Van piraat tot miljonair, van terrorist tot cultuurverspreider, van scheepje op zee tot A-omroep, alles lukte. En als alles lukt, dan wil je meer.’
HET JAAR 1985 markeerde tevens een hoogtepunt in de politieke kruistocht tegen Veronica. Voor het eerst dook de pejoratieve term 'Veronica-effect’ op. Cultuurminister Brinkman verzette zich met brede steun uit de Tweede Kamer en omroepwereld tegen de A-status, tegen de definitieve doorbraak van de Veronica-kids in het bedaagde omroepbestel. Er ontstond een knetterende ruzie over de vraag: hoeveel leden heeft die strand- annex omroepclub? Veronica beweerde dat ze boven de meetlat van 500.000 zaten, maar ambtenaren die met hun pincet boven de statistische gegevens gingen hangen, constateerden oneffenheden als dubbeltellingen en het meenemen van oud-leden. Bovendien eiste het ministerie van de 260.000 zogenaamde tientjesleden een additionele 'wilsverklaring’ waaruit moest blijken dat ze echt bij de club met de kleine hersentjes wilden horen.
De Hilversumse bobo’s steunden stilletjes Brinkmans vertragingstactiek. De Omroepraad nam Veronica’s tellingen al even kritisch onder de loep en bracht eveneens negatief advies uit over de A-status: 'En ook al blijkt uit recentere tellingen dat Veronica wel het vereiste ledental heeft, dan nog zal de omroep nog een jaar moeten wachten op de beoogde statusverhoging.’
Voor de vrije jongens van Veronica werken dwarsliggende ambtenaren echter als verse lijntjes coke op uitgebluste feestgangers. En hoewel immer bereid tot clandestiene tegenmaatregelen volstond in dit conflict de legale weg. In september 1985 klopte Veronica aan bij de Raad van State, die Brinkmans vonnis vervolgens vernietigde. De ex-piraten traden onmiddellijk toe tot de rangen der A-omroepen.
Waarschijnlijk beleefde Veronica op 1 oktober 1985 haar finest hour. Eindelijk waren de voormalige piraten bevrijd uit de institutionele marge waar ze, eerst als zendschip en later als omroep van baby-formaat, hadden gebivakkeerd. Maar dit moment van triomf - het moment waarop hun bureaustoelen eindelijk van hetzelfde leer zijn als die van hun concurrenten - had een prijs, zo zou de Veronica Omroep Organisatie weldra ondervinden. Want tezamen met de knallende champagnekurken vloog op die datum de door Rob Out zo streng bewaakte ziel van Amateurisme, Avontuur en A-sociale herriestamperij, geheel onbedoeld, mee de lucht in.
MET HOEVEEL bijgedachten men dit ook kan bezien, feit is dat Veronica sinds 1959 vanaf een schip onder Panamese vlag een ander, en tot dan toe goeddeels afgedekt, Nederland vertegenwoordigt. Een Nederland dat fysiek en geestelijk nog geen achttien jaar is, dat de hormonen zeven etmalen per week op volle kracht door het lichaam voelt jagen, dat voortdurend behoefte heeft aan herrie en opwinding, dat geen rockconcert wil missen en dat een absolute voorkeur heeft voor alles wat door de autoriteiten als smakeloos of infantiel wordt betiteld.
Veronica is zonder meer een opzienbarend fenomeen. Een heus piratenschip - opeens bestaat ’t. Een discjockey die Nederland lallend 'goeiemorgen’ wenst - opeens bestaat ’t. Een keiharde radio-jingle die bouwplaatsen kan overschreeuwen - opeens bestaat ’t. Een gesprek dat niet verder gaat dan 'hallo’ en 'met mij is het okay’ - opeens bestaat ’t. Een alarmschijf - opeens bestaat ’t. En een radiostem bij wie je ’s/nachts kunt uithuilen of je gram kunt halen - opeens bestaat ’t.
In de uitdijende welvaartsstaat Nederland van begin jaren zestig groeit Veronica snel uit tot de uitlaatklep van voorheen genegeerde banaliteiten, van permanente ongein die ontstaat uit een schijnbaar nieuwe, grenzeloze, misschien wel grensverleggende verveling. Veronica leek in die aanvangsperiode potdomme wel avant-garde!
De helden of 'sterren’ die de populariteit van Veronica schragen, zijn discjockeys als Willem van Kooten alias Joost den Draaijer, Tom Mulder alias Klaas Vaak en technicus Ad Bouman alias Adje Bouman. Hun joviale stemmen, spontane oerwoudkreten, gezellige prietpraat en ongecompliceerde muziekkeuze helpen miljoenen tieners door druilerige middagen en sombere avonden, en verzoent tevens de arbeidende klasse met het eentonige van-acht-tot-vijf- ritme. Veronica wordt onofficieel volksbezit en overal duiken Veronica-stickers, Veronica-posters en huisgemaakte Veronica- emblemen op.
Met de lancering van de Veronica top-40 in 1965 breiden de radiopiraten hun populariteit nog verder uit. Een massale koorts is geboren, een nieuw vocabulaire doet zijn intrede: 'met stip gestegen’, 'de hoogste binnenkomer’, 'gezakt uit de top-10’ - het zijn de heilige codeberichten over de veertig heetste platen van het moment en hun stijgende dan wel dalende populariteit. Tweeenvijftig keer per jaar rent de jeugd midweeks naar de dichtstbijzijnde platenzaak om de nieuwe 'lijst’ op te halen.
Alles wat Veronica aanpakt, lijkt voorbestemd om gevreten te worden. En mochten de Veronica-lui al naast hun schoenen lopen vanwege dit onophoudelijke succes, dan merken we daar gelukkig niks van. De dames en heren piraten eten, drinken en slapen ergens op de Noordzee, buiten de territoriale wateren.
De politiek zoekt intussen naarstig naar effectieve barricades. Onder leiding van de confessionele partijen ARP, KVP en CHU en met stilzwijgende steun van de PvdA, studeert Den Haag gedurende de jaren zestig op manieren om het ongeciviliseerde Veronica-geluid het zwijgen op te leggen. Om mogelijk leed te verzachten laat de KVP weten dat zodra Veronica aan de ketting ligt, het betrouwbare en altijd regeringsgezinde Hilversum 'een soortgelijke zender met vlotte muziek zal oprichten’. Het duurt echter tot 1973 voor het echt menens wordt met de anti-zeezenderwet. Alsof staatsvijand numero een geen Russisch spreekt maar gebrekkig Nederlands, laat de PTT weten al in de startblokken te staan om stoorzenders op te richten voor het geval Veronica toch gewoon doorgaat. Het zal uiteindelijk niet nodig zijn. Op 22 januari 1974 zegeviert dan eindelijk de staat en eindigt Veronica, tranen wegslikkend, om 18.00 uur met twee coupletten van het Wilhelmus.
Maar Veronica is niet klein te krijgen. Met een succesvolle ledenwervingscampagne slagen Out c.s. erin de achterban van Veronica een formele status te geven. En middels demonstraties waar tienduizenden jongeren op afkomen, wordt het Veronica- gevoel levend gehouden. Als Veronica Omroep Organisatie begint de rebellenclub vanaf 1 januari 1976 met een uur tv- en drie uur radiozendtijd per week. Ditmaal via de legale weg.
ACH, WAS VERONICA maar een herinnering gebleven aan zorgeloze radio, charmante eigengereidheid en ludieke kromspraak. Hadden de veronicanen hun te gekke tijd maar feestelijk afgerond en waren ze maar een vak gaan leren. Of was hun leven te riant geweest om zomaar achter te laten? Gevreesd moeten worden van wel.
Want zodra Veronica binnen de muren van het bestel begon te opereren, was het geen omroep maar een smakeloze bende pooiers die voor omroep speelde. Het startsein was gegeven voor een gigantische hoeveelheid beeldbuisvervuiling. Wie in die eerste jaren naar Veronica keek, kreeg de indruk dat een vijftienjarige puber er met papa’s camera vandoor was gegaan. Veronica speelde dat het journalisten in huis had, speelde dat het dramaseries kon maken, speelde dat er volwassen mensen aan de touwtjes trokken. In werkelijkheid werd alles wat onder de noemer 'Seks, Geweld en andersoortig Plat Amusement’ viel, op tv gedumpt. Met bakken tegelijk werd het uit de Verenigde Staten geimporteerd. Magnum, Dynasty, Hammer House of Horror - het analfabetenvertier was niet aan te slepen. Zelfs onder het kopje 'informatie’ wist Veronica nog een pubershow te brengen onder de naam De heilige koe, dat 'relevante informatie bevat over nieuwe automodellen’.
Toch bleek onkunde en wansmaak niet genoeg om het Veronica-virus uit te doven. Integendeel. Onder hijgerige slogans als 'Je bent jong en je wilt wat!’ en 'Veronica? Reeetegoed!’ bleef het ledental groeien. De bobo’s stuurden bij uitzendbureaus bestelde blondines, de zogenaamde 'promoteams’, de winkelstraten in en zij strikten met hun lieftallige glimlach het ene na het andere Veronica-lid. Op 1 oktober 1985 mocht Veronica het resultaat van deze razzia’s binnenhalen: de promotie tot A-omroep.
WAT MET ONKUNDE en wansmaak niet lukte, lukt met de A-status wel: het Veronica-gevoel onder het volk, die ijzersterke binding tussen de Out-kliek en de fluorescerende trainingspakken, verdampt. Vreemdsoortige elementen als Avro’s Jaap van Meekren, Vara’s Joop Daalmeijer en CDA-veteraan Joop van der Reijden moeten het Veronica-zootje in het gareel houden en een professioneel aanzien geven. Aldus roept directeur Rob Out het onheil over zijn levenswerk af. Want het laatste wat Veronica moet willen, willen ze als A- omroep ineens maar al te graag: serieus genomen worden.
Gevolg is dat Veronica verwatert. De Van der Reijdens en Daalmeijers trekken de macht naar zich toe en de oude garde (Out en Harding) ruimt het veld. Ontzield blijft de omroep achter, met programma’s die uitblinken in overbodigheid. Voor erotiek kijkt niemand naar de Pin-up Club (daar huur je een videootje voor), voor een lekker muziekuurtje kun je Countdown missen (want MTV zendt de hele dag muziek uit), voor informatie zit je bij Nieuwslijn tweederangs (na Nederland 2 en 3) en voor een goede talkshow is Hagens een te magere persoonlijkheid. Veronica is ineens een omroep met zeer matige kijkcijfers. Een omroep die verder voornamelijk overeind wordt gehouden door het succesvolle programmablad de Veronica-gids (oplage: meer dan een miljoen).
Tot overmaat van ramp heeft Van der Reijden zijn club inmiddels verkocht aan de kille Luxemburgse boekhouders van RTL. Veronica is de speelbal geworden van een groot concern dat elk moment en zonder centje pijn de stekker eruit kan trekken; een concern waarvoor Veronica slechts een naam is in de ingewikkelde boomstructuur van hun imperium.
Na een rampzalig verlopen eerste seizoen in het Wilde Westen van commerciele omroep, staat Veronica dan ook op de nominatie om gesnoeid te worden. Aan Unico Glorie, de pas aangestelde 31-jarige radio- en tv-directeur, de taak kijkers weer warm te maken. In zijn peptalk verwijst hij naar de oude glorieperiode. 'De piraat Veronica wist zich te onderscheiden door altijd een stapje vooruit te lopen. Dat moet nu weer gebeuren’, zei hij onlangs in het eigen Veronica-blad. Toch lijkt zijn vizier allesbehalve op scherp te staan, want het vorige week gepresenteerde, splinternieuwe motto 'Free your mind’ lijkt eerder achter het New Age- gevoel aan te sjokken dan er een nieuwe draai aan te geven.
Maar ja, hoeveel mensen zouden nu nog demonstreren om Veronica te redden? Hoeveel tranen zouden er nu nog vloeien als Veronica verdwijnt? Het aantal Veronica-medewerkers maal de hoeveelheid waterlanders die ze plengen, meer niet. En dus is de kans groot dat de piraten-van-weleer hun laatste jaar ingaan.
Vaarwel Veronica!