Buitenland

Vaccinrace

‘Well, that escalated quickly’ – die internet-meme kunnen we prima op de Brexit plakken. Groot-Brittannië en de Europese Unie waren nog geen maand uit elkaar toen vorige week de handschoenen al afgingen. De Britse vaccinmaker AstraZeneca meldde onverwacht dat EU-landen de komende maanden maar veertig procent van de gekochte doses gaan ontvangen en Groot-Brittannië alles – en vandaar escaleerde de ruzie binnen drie stappen naar afsluiting van de Iers-Noord-Ierse grens. Het is een ruzie die het waard is om van dichterbij te bekijken, niet omdat die op zichzelf zo belangrijk is maar om wat die bloot legt.

Aan de basis ligt falen, niet van stuntelaar Boris Johnson maar van de Europese Commissie, en daaronder van het Europese samenwerkingsmodel. Het gaat niet om klein bier: de Europese Unie toont een schokkend onvermogen om tijdens de coronacrisis van toegevoegde waarde te zijn voor Europeanen. De EU blijkt in veel dingen goed te zijn, maar niet in crisismanagement. De lidstaten vertrouwden de EU met de vaccinaankoop, maar de Europese Commissie gokte te veel op één paard, het AstraZeneca-vaccin, en investeerde niet genoeg in de productiecapaciteit van vaccins. Dat roept de vraag op of de EU wel nut heeft, wel ‘levert’ voor Europeanen op de momenten die ertoe doen. Pijnlijk nu er dit jaar verkiezingen zijn in Nederland en Duitsland en volgend voorjaar in Frankrijk, en bovendien vlak na de Brexit.

De Commissie reageerde daarop met de ‘methode-Von der Leyen’. Der Spiegel noemde het vorige week vóór de grensruzie al zo, in een snoeihard profiel van de Commissie-voorzitter: stilhouden, afschuiven en een agressieve afleidingsmanoeuvre inzetten. Von der Leyens slachtoffer was eerst AstraZeneca en daarna de Britse regering. Ze haalde meteen uit naar de plek waar het de Britten het meeste pijn doet: ze dreigde de Ierse grens af te sluiten. Dat was een flinke politieke misser en Von der Leyen haalde al binnen een dag bakzeil.

De EU toont een schokkend onvermogen om van toegevoegde waarde te zijn voor Europeanen

Wat daarna gebeurde, is instructief voor de komende jaren. Britse media en politici, van links tot rechts, waren witheet, en spraken over Europa als een geschokt continent vol afkeer richting Ursula von der Leyen. Maar die Britse media, en Amerikaanse in hun kielzog, citeerden allemaal dezelfde Europese leiders die boos waren over Von der Leyens kunstje met de Ierse grens: namelijk helemaal niemand. Dat hebben de Britten wel vaker, dat idee dat de hele wereld hun verontwaardiging deelt over vuil spel van de ander – denk aan Maradona’s handsbal bij het wk in 1986. Het waren die zwijgende Europese regeringen die de Commissie hadden aangezet tot een hardere lijn. En hun stemmers? Als de Britten denken dat mensen in, bijvoorbeeld, Portugal, waar nog maar een paar ic-bedden vrij zijn, wakker liggen van de Ierse grens, dan hebben ze dat behoorlijk mis. Een paar dagen na Von der Leyens uithaal beloofde AstraZeneca nog negen miljoen doses extra. Qua optics is dat voor haar niet slecht. Het lijkt op die enige slechte eigenschap die je over jezelf mag vertellen bij een sollicitatiegesprek, dat je ‘soms te fanatiek kunt zijn om resultaten te behalen’.

En daarbij: Groot-Brittannië zet zichzelf klaar als bliksemafleider. In de Britse pers is de betekenis van de term ‘vaccine race’ rond de jaarwisseling veranderd van een gezamenlijke, mondiale jacht op een coronavaccin naar een soort inentings-wk, dat wordt ‘geleid’ door Israël met de Britten fier op plek twee. De Britse politiek omarmde die sfeer, Johnson pochte over de zegeningen van de Brexit, en realiseerde zich kennelijk niet dat dit op het continent landde als corona-Schadenfreude en een nieuwe aanval op het bestaansrecht van de EU. En dat heeft effect.

Groot-Brittannië en de EU zitten sinds 1 januari in wat in de speltheorie een ‘oneindig herhaald spel’ heet: een relatie waarin samenwerking altijd het beste is, maar waarin de spelers elkaar voor ongewenst gedrag straffen met tegenwerking. Uitgerekend Johnson suste de boel: hij verklaarde dat ‘samenwerking essentieel is’ tegen corona. Maar deze situatie gaat terugkeren. Johnson is eraan herinnerd dat het een prijs heeft als hij over de rug van de EU succes wil halen. Voor de EU is de les ingewikkelder. Die boze Britten zijn minder belangrijk. Het falen van de EU, dat ze moesten afdekken, is dat des te meer.