Valkuil

Het is ironisch dat de persoon die pleitte voor transparantie daar zelf het slachtoffer van werd, al was de transparantie in dit geval onbedoeld. De woorden ‘Positie Omtzigt, functie elders’ zijn nu al historisch.

Toen vvd-senator Annemarie Jorritsma daags na de Kamerverkiezingen mocht gaan verkennen welke coalities kansrijk zijn, zei ze op de vraag wanneer de kabinetsformatie afgerond moet zijn: ‘Gisteren.’ Een week later was die verkennende fase echter zelf terug bij gisteren, alsof het wederom de dag na de verkiezingen was. En dat allemaal door een pijnlijke fout van Jorritsma’s collega-verkenner, D66-minister Kajsa Ollongren. Niks menselijks is bewindslieden vreemd. Dus dat Ollongren in allerhaast weggaat als ze te horen heeft gekregen dat ze besmet is geraakt met corona is begrijpelijk. Jammer dat het veilig inpakken van vertrouwelijke papieren dan geen automatisme is. Daardoor kwamen die op de foto toen Ollongren naar haar dienstauto snelde. En het leed was geschied. Want de uitgetypte aantekeningen waren leesbaar: ‘Positie Omtzigt, functie elders.’

Pieter Omtzigt, 19 Januari 2021 © ANP/ Bart Maat

Het Kamerlid Pieter Omtzigt is de kwelgeest van menigeen op het Binnenhof, hoeveel voorkeurstemmen de nummer twee op de cda-kandidatenlijst ook heeft gekregen. En het ironische van dit geval met de foto waarop zijn naam voor iedereen zichtbaar is, is dat juist hij de grote pleitbezorger is van transparantie. Omtzigt is de man die in woede uitbarstte toen hij het kabinet om informatie over de kinderopvangtoeslagenaffaire vroeg en daarop stapels papier kreeg waarin namen van gedupeerden en persoonlijke opvattingen van ambtenaren waren zwartgelakt.

Hij is het Kamerlid dat naar aanleiding van de toeslagenaffaire maar wat graag het woord Rutte-doctrine in de mond nam, de leer die hij aan de persoon Rutte toeschreef en waarin zo min mogelijk wordt opgeschreven zodat je daar als bewindspersoon of hoge ambtenaar later geen last van krijgt. Omtzigt is het Kamerlid dat duidelijk gericht aan het adres van de persoon Rutte Nederland daarom bestempelde als een bananenmonarchie. En juist die man is nu het slachtoffer geworden van zijn eigen verlangen naar transparantie. Ook al was de transparantie in dit geval onbedoeld. Ik denk het wel vaker: de werkelijkheid is vreemder dan je zelf ook maar zou kunnen bedenken.

‘Positie Omtzigt, functie elders’, wie dit aan de orde wilde stellen tijdens de verkennende fase, zullen we mogelijk nooit weten. Was het zijn eigen cda-partijleider Wopke Hoekstra? Rutte in zijn functie als vvd-onderhandelaar? Of Sigrid Kaag in die rol voor D66? Alle drie ontkennen ze. Al kan het zijn dat ze zich daarbij verschuilen achter de ‘waarheid’ dat zij niet die woorden ‘functie elders’ hebben geopperd, en daarmee menen niet te liegen, terwijl ze wel Omtzigt hebben genoemd als een te bespreken ‘onderwerp’. Minstens twee mensen weten wél hoe het op dat uitgetypte lijstje terecht kwam: de verkenners.

Kunnen Rutte en Omtzigt wel vier jaar lang met elkaar door één deur?

Maar hoe het verder ook precies zit, als je als verkenner een beetje voeling hebt met wat er speelt bij politieke partijen en wat een kabinet kansrijk of juist instabiel maakt, dan hoefden deze twee voor ‘Omtzigt’ geen expliciete aandacht te vragen, dan was dat ‘onderwerp’ toch wel aan orde gekomen. Daarom kan men zelfs stellen dat de verkenners zelf de verantwoordelijkheid hadden ‘Omtzigt’ aan te kaarten. Want wie wil er nu een coalitie vormen met een politieke partij die instabiel is, waarin het rommelt mede doordat dit Kamerlid door een deel van het cda en zijn kiezers wordt gezien als heilige en door een ander deel van de partij juist als obstakel. Kan partijleider Hoekstra die interne verdeeldheid aan? Welke rol zou Omtzigt dan krijgen bij deze coalitiepartner? En ook, kunnen Rutte en Omtzigt wel vier jaar lang met elkaar door één deur?

Het wrange van de leesbare papieren onder Ollongrens arm is dat deze onbedoelde transparantie leidt tot nog meer wantrouwen. En er is al zo veel wantrouwen in de samenleving, mede als gevolg van het rondwarende coronavirus en de daaraan door de overheid verbonden maatregelen, het nepnieuws dat over het virus de ronde doet, de angst voor vaccinaties, de kwaadheid in de samenleving om het geschuif met wie het eerst voor een prik in aanmerking komen.

Voor wie denkt dat openheid altijd goed is en daarom het woord transparantie voor in de mond heeft liggen, laat dit voorbeeld zien dat je daar goed over na moet denken. Hier bleek het een lelijke valkuil.

Voor wie nu roept: ‘Voortaan minder opschrijven!’, bedenk dat Rutte juist dat werd verweten, door Omtzigt. Je hoort ook het verwijt: praat niet over individuele Kamerleden in de verkennende fase van een kabinetsformatie. Dan doe je net alsof personen er niet toe doen in de politiek. Maar dan toch niet als de partijgenoot van de betrokkene er niet bij zit? Zou mooi zijn, maar is ook niet reëel. Hier zou immers worden afgetast of het cda-Kamerlid voor de twee grootste partijen na de verkiezingen, vvd en D66, een probleem is bij verdere coalitiebesprekingen. Daar gaan ze niet over? Wel of ze dat zelf aankunnen.

Ook wrang aan deze transparantie is dat het heeft gezorgd voor vertraging, voor nog meer onderling wantrouwen op het Binnenhof zelf, en voor nog meer complexiteit bij de toch al ingewikkelde coalitiebesprekingen.

De nieuwe verkenners, vvd-minister Tamara van Ark en D66-collega Wouter Koolmees, willen met een schone lei beginnen. Maar wantrouwen poets je niet snel even weg met een doekje. Daar zal lang en hard aan gewerkt moeten worden, met om te beginnen straks een informateur van statuur, een die boven de partijen staat en niemands vriendinnetje is. ‘Positie Omtzigt, functie elders.’ Nu al historische woorden.