Valse schaamte

In Nederland bestaan duizenden actiegroepen en belangenverenigingen. Bij een debat over democratie in Europa ondervroegen twee actievoerders uit het publiek de aanwezige europarlementariërs stevig over het schandaal dat Nederland zich niet houdt aan de Europese Habitat-richtlijnen en de afspraken over het beschermen van de vogelstand. De plannen voor het droogleggen van een Noord-Hollands meertje waren flagrant in strijd met het Europese beleid en werden desalniettemin doorgezet. De precieze toedracht ontging me, zoals ook de aanwezige volksvertegenwoordigers zichtbaar moeite hadden om de laatste bijzonderheden van de Habitat-richtlijnen uit hun geheugen op te vissen. Bij een ander debat kwam ik de actievoerdsters weer tegen. Wederom probeerden zij de hypocrisie van de politiek aan te klagen. Op mij had hun optreden vreemd genoeg eerder een geruststellend effect. Als er mensen zijn die hun vrije tijd opofferen voor de vogels in een Noord-Hollands meertje, zullen ook andere kwalijke zaken wel worden opgemerkt. Het vergroot mijn vertrouwen in ons rare politieke systeem waarin de overheid op talloze terreinen haar eigen critici subsidieert.

Het systeem heeft echter ook een schaduwzijde. De politiek heeft de agendabepaling van het debat vrijwel uitbesteed aan actie- en belangengroepen. Dat betekent tegelijkertijd dat onderwerpen die niet zijn geadopteerd door een maatschappelijke organisatie of actiegroep onvoldoende aandacht krijgen. Een voorbeeld daarvan is de hypotheekrenteaftrek. Totaal kost het de staat inmiddels 10,9 miljard. Als de rente ook maar iets stijgt, is het ministerie van Financiën helemaal in last. Zelfs de Oeso heeft gewaarschuwd voor de mogelijk destabiliserende invloed van de fiscale bevoordeling van de huizenbezitters op de nationale economie. Als er een tegenvaller van een miljard dreigt bij de opvang van asielzoekers, wordt er onmiddellijk gedebatteerd over het aanscherpen van de regels. Een recent onderzoek van de Rijksuniversiteit Leiden becijferde dat de tegenvaller door de hausse aan afgesloten hypotheken 3,2 miljard bedraagt. Maar van Kok en andere politici hoeven we geen ingreep te verwachten. Zij branden hun handen liever niet. En dat is alleszins begrijpelijk. Snijden in de lucratieve regeling gaat een groot deel van de kiezers immers duizenden guldens per jaar schelen. In het verleden zijn echter vaker pijnlijke maatregelen genomen. Geen enkele politicus dacht dat hij zich populair zou maken door te snijden in uitkeringen. Maar na jaren campagnevoeren en lobbyen door de werkgevers werd ingrijpen niet alleen noodzakelijk maar ook door een opvallend groot deel van het electoraat geaccepteerd. Het is naïef om te verwachten dat politici een voorhoedefunctie vervullen. Ze lopen achteraan en dat hoort ook zo. Er verandert niets zonder een actiegroep die de hypotheekrente permanent op de agenda houdt, wellicht vleugels van villa’s bezet omdat die in feite met belastinggeld zijn betaald, en slogans verzint als: een goede gezondheidszorg is belangrijker dan een luxe hypotheekrenteaftrek; liever een tweede hart dan een tweede huis. Maar zo'n actiegroep is er niet. Het is nobel om te strijden voor de vogels in een verlaten meer in Noord-Holland, maar dagelijks pleiten om je buurman te beroven van zijn belastingvoordeel is niet sjiek. Het heeft het odeur van ressentiment en afgunst, en daar houden we niet van. Het is tijd om die valse schaamte eindelijk af te werpen.