Harrison G. Pope

Van de ene bijbel in de andere

Psychiaters zien in een groeiend aantal roemruchte erflaters pathologische gevallen. Inmiddels is er behalve een Adoniscomplex ook een Simsonziekte. Simson was echter geen sociopaat, maar een knecht Gods. Over de zin van tragiek.

The Adonis Complex: The Secret Crises of Male Body Obsession handelt over wat in psychopathologische termen «spierdysmorfisme» heet: een verstoord lichaamsbeeld, waarbij mannen op dwangmatige wijze met halters en anabolen in de weer zijn om hun fysiek tot schwarzeneggeriaanse proporties op te pompen. «Millions suffer in silence», viel op de achterflap van het boek te lezen.

Het verhaal sluit prima aan bij een wassende stroom berichten over schuivende rolpatronen en heren onder hoge druk. De (post)moderne man zou in een diepgaande identiteitscrisis verkeren, gebukt als hij gaat onder zijn gebrek aan cojones. En begin dit jaar kwam er een onderzoeksessay, Did Samson Have Antisocial Personality Disorder?, waarin werd gesteld dat de bijbelse krachtmens Simson (ook wel Samson genaamd) het hoogste aantal punten scoort op een speciaal geconstrueerde schaal. Hij bleek als bullebak, dief, leugenaar, brandstichter, hoerenloper, moordenaar en dierenmishandelaar een klassiek voorbeeld van de antisociale persoonlijkheidstoornis, ofwel ASPD.

Ondanks slechte kritieken uit deskundige hoek proberen de schrijvers, beiden psychiater, uit alle macht om de door hun gedefinieerde complexen toe te voegen aan het heilige handboek van de zielenknijpers, het zogeheten Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM). Met het ene paper van hoog wetenschappelijk gehalte na het andere tracht dr. Harrison Pope zijn theorie te onderbouwen. Dat doet hij op basis van een kleine tweehonderd cases van bodybuilders, die — bijvoorbeeld door farmacologische middelen te gebruiken — tot het uiterste gaan om het lichaam van hun dromen te realiseren. Ook dr. Eric Altschuler ziet zijn ASPD het liefst als Samsonsyndroom in een volgende editie van het DSM vermeld. Hij meent dat we door kennis van het Samsonsyndroom niet alleen de bijbel beter leren begrijpen, maar ook bij wereldleiders de vroege symptomen van het syndroom sneller leren herkennen, wat ons kan behoeden voor politieke rampspoed. Wanneer een wereldleider een dief, een leugenaar of een hoerenloper blijkt te zijn, en daarmee duidelijk neigt naar het ASPD-type, kunnen we onverwijld ingrijpen. Clinton is de dans ontsprongen, maar Bush kan de radde ontwikkeling van een klinisch oog vrezen.

Met het inpolderen van ons culturele erfgoed lijkt de psychiatrie een van de centrale doelstellingen van de DSM-redactie te verwezenlijken: bevordering van het gesprek tussen clinici en onderzoekers. De redactie heeft daarbij de pretentie dat het handboek «waardevrij» is. Het gaat immers niet om cultureel bepaalde meningen, maar om wetenschappelijk «vastgestelde» syndromen. Als de redactie besluit Popes en Altschulers wensen in te willigen, en daarmee sleutelfiguren uit de westerse canon naar die andere, relatief nieuwe bijbel over te hevelen, neemt de zogenaamd onafhankelijke, wetenschappelijke blik op het westers cultureel erfgoed groteske vormen aan. Als er van de Griekse mythologie en het «Boek der boeken» niet veel meer overblijft dan een rariteitenkabinet van ongeleide projectielen die helder gediagnosticeerd dienen te worden, is dat allesbehalve een «vrolijke wetenschap» te noemen.

Voor het bestuderen van de politieke handel en wandel van wereldleiders doet men er veel beter aan nota te nemen van Machiavelli’s Il Principe dan met de schaal van Altschuler de objecten van studie de maat te nemen. En wie wil weten hoe Simson, blind en van zijn goddelijke kracht verstoken, zich in zijn benardste uur gevoeld moet hebben, leze niet Altschulers werk, maar John Miltons Samson Agonistes. In Samson Agonistes, een tragedie volgens Grieks model, geeft Milton aan Simson nieuwe zeggingskracht en herbeleeft hij, inmiddels eveneens blind, zijn eigen strijd voor de puriteinse zaak. Hij voert de tragische knecht Gods op als deze in gevangenschap van de Filistijnen verkeert. Simson heeft een rustdag ter ere van een feest voor de vissengod Dagon. In de schaduw beweent hij zijn lot.

Why was my breeding ordered and prescribed

As of a person separate to God,

Designed for great exploits, if I must die

Betrayed, captived, and both my eyes put out,

Made of my enemies the scorn and gaze

In plaats van een ongeleid projectiel dat het mens en milieu moeilijk maakt, blijkt Simson een door God gezonden Richter die te werk gaat met de precisie van een tomahawk. Hegel, die altijd een zwak heeft gehad voor de laatste Richter, zou zeggen dat de Werdegang van Simson een klassiek voorbeeld is van hoe de List der Rede het historisch proces beheerst. Niks sociopathologie, maar «een ogenschijnlijk irrationeel handelen dat onmisbaar is voor de zelfverwerkelijking van de Rede». Dat snapt iedereen, behalve de psychiater. We zouden daarom moeten pleiten voor permanent uitstel van opname in de DSM van Adonis, Simson en andere erflaters van Athene en Jeruzalem; in de wetenschap dat het uiteindelijke afstel ons sterfelijken niet beschoren is.

Harrison G. Pope Jr (ed), The Adonis Complex: The Secret Crises of Male Body Obsession

Uitg. Free Press, 304 blz., 18 dollar

Eric Altschuler, ‹Did Samson Have Antisocial Personality Disorder?›

In: General Psychiatry, vol. 58, no. 2 Uitg. American Medical Association