Leefbaar Nederland slijpt de messen

Van en voor de burger(?)

Leefbaar Nederland wil een machtsfactor worden in de Nederlandse politiek. Het partijbestuur hoopt op tien kamerzetels, die het met Pim Fortuyn als lijsttrekker wel denkt te kunnen halen. Maar binnen de partij wordt gevreesd dat die zijn eigen programma meeneemt. De messen worden al geslepen voor de richtingenstrijd.

«Dit heeft veel weg van een coup», zegt Manuel Kneepkens. De flamboyante aanvoerder van Leefbaar Rotterdam gruwt bij de gedachte dat Pim — «het land moet op slot» — Fortuyn weleens lijsttrekker zou kunnen worden van Leefbaar Nederland, de landelijke organisatie waarbij Kneepkens zich afgelopen zomer zo hoopvol aansloot. «Een interne coup, gepleegd door Willem van Kooten en zijn vriendjes, de vrije jongens, gesteund door De Telegraaf die ook al zo enthousiast is over Fortuyn. Het is toch niet te geloven. Nu hebben we met veel moeite een landelijke partij van de grond getild en dan wordt er een lijsttrekker neergezet wiens opvattingen haaks op de oprichtingsgedachte staan. Het is toch te gek voor woorden dat zo'n man, een bewonderaar van Berlusconi, in een beschaafd land enige kans krijgt.»

Kneepkens is niet de enige mede-oprichter van LN die werd overvallen door de uitzending van 2Vandaag op maandag 20 augustus. In een van tevoren opgenomen interview kondigde de gewezen hoogleraar en Elsevier-columnist aan dat hij de landelijke politiek inging. Hij zei drie opties te overwegen: hij kon lijsttrekker worden van het CDA — waar hij al enige jaren adviseur is — of van een eigen, nog op te richten partij waarvoor hij naar eigen zeggen over voldoende financiële steun beschikte, of van Leefbaar Nederland, «een mogelijkheid die ik vaak heb besproken met mijn goede vriend Willem van Kooten». Aangezien het CDA hem niet lust en het oprichten van een eigen partij zoveel voeten in de aarde heeft dat het daarvoor waarschijnlijk te laat is, was voor de goede verstaander duidelijk dat alleen die laatste optie haalbaar was. In de studio deed LN-voorzitter Jan Nagel er die avond nog een schepje bovenop: «De heer Fortuyn kent zijn zaakjes en zal de Kamer goed op stelten zetten. Ik zie hem in staat de tien zetels te veroveren die wij minimaal willen hebben. Maar hij moet natuurlijk wel ons partijprogramma onderschrijven en dat moet het congres eerst nog vaststellen, bij LN hebben de leden het voor het zeggen en dat heb ik hem heel duidelijk gemaakt.»

Nagel vertelde ook hoe hij dat had gedaan: op verzoek van Fortuyn zelf had hij de gedoodverfde lijsttrekker op de zaterdag voorafgaand aan de uitzending thuis bezocht. Die bekentenis zette kwaad bloed bij LN'ers die Fortuyn niet zien zitten. Was zijn kandidatuur doorgestoken kaart? Met enige kwade wil kun je het scenario uittekenen. Twee goede vrienden, mediatycoon en LN-bestuurder Willem van Kooten en mediaprofessor Pim Fortuyn, regelen samen met Jan Nagel (ex-Vara) en campagneleider Kay van der Linde (zoon van de voormalige Tros-coryfee Wibo) het lijsttrekkerschap van de partij. Het ontbreekt er nog aan dat de deal is gesloten in Grand Café Gooiland, de uitspanning van ex-platenbaas en zakenman Arno Haye die Nagels stadspartij Leefbaar Hilversum grotendeels financierde. En is LN niet de partij die, getuige het 25-punten pamflet dat de leiding eerder dit jaar opstelde, een eind wil maken aan de «achterkamertjespolitiek» binnen het Nederlandse partijstelsel?

Henk Westbroek kon enkele dagen later, eveneens in 2Vandaag, nog zo hard beweren dat Fortuyn een «leuke man» is en dat hij «alleen maar heeft gesollicitéérd, dus waar hebben we het over», maar Westbroek verlaat binnenkort om persoonlijke redenen de politiek en hij kan niet verhinderen dat de toon voor een harde confrontatie is gezet. Niet alleen Kneepkens, de hele «linkervleugel» van Leefbaar Nederland voelt zich door de strategie van Nagel benadeeld. Binnen de partij tekent zich een heuse richtingenstrijd af. Er hebben zich al vijf tegenkandidaten gemeld onder wie de Groningse ex-SP'er Lammerts, bekend geworden in de nasleep van de Oosterparkrellen.

Anderen spreken zich openlijk uit voor Fortuyn. Cengiz Alkalic, van Turkse afkomst en lid van de programmacommissie: «Zijn idee van een sociale dienstplicht vind ik erg goed, en ik heb de indruk dat hij het milieuprobleem serieus neemt. Ik heb niets tegen zijn opvattingen over asielbeleid. Hij heeft gelijk dat Nederland vol is.» Lachend: «Alleen bij een koude oorlog tegen de islam waarover hij het heeft, kan ik me niets voorstellen. Ik denk dat ik hem nog eens een paar dingen over de islam moet uitleggen.» De Alkmaarse astrologe Lea Manders, mede-oprichtster van LN en eveneens lid van de programmacommissie, onderschrijft For tuyns ideëen maar heeft bedenkingen bij zijn persoon. Manders: «Nederland moet niet worden geregeerd door individuen maar door principes. Fortuyn moet zich neerleggen bij ons programma en niet solistisch optreden zoals hij nu doet.»

Wat Kneepkens betreft gaan de handschoenen uit; hij voelt zich regelrecht verraden. «Ik ken Jan Nagel van vroeger toen ik als voorzitter van de Coornhert Liga vaak werd uitgenodigd in het Vara-radioprogramma De Rode Haan. Als je met Jan in de trein zat, ging De Telegraaf het raam uit. We hebben contact gehouden toen we allebei de lokale politiek ingingen, hij in Hilversum en ik in Rotterdam. Ik heb begin dit jaar nog met hem aan tafel gezeten om de oprichting van LN voor te bereiden. Nooit is de naam Fortuyn genoemd. Wie schetst mijn verbazing toen ik 2Vandaag zag. Fortuyn was niet eens lid. Ik bel Jan op, ik zeg: ‹Waarom weet ik van niks? Ik ben districtscommissaris van LN in Rotterdam. Hij zit in mijn district, die gek. Als je mij om advies had gevraagd, had ik je deze man beslist afgeraden.› Jan zei: ‹Kom kom, hij is een goed debater en brengt leven in de brouwerij. Maak je niet druk, er komt een stevig programma en dat moet hij ondertekenen.› Alsof dat een garantie is. Zo'n Fortuyn ondertekent alles en dan zitten we met hem opgescheept.»

En hoe zit het precies met dat huisbezoek van Nagel aan Fortuyn, twee dagen voor de uitzending van 2Vandaag? Bij nader inzien blijkt Nagel niet in zijn eentje bij hem op de koffie te zijn geweest; hij werd vergezeld door Willem van Kooten en Kay van der Linde. Nagel: «Sinds de oprichting van LN is er openlijk gebrainstormd over de gewenste lijsttrekker en daarbij is de naam Fortuyn wel degelijk genoemd. Onder vele anderen, mag ik wel zeggen. Ik heb voor de grap weleens geroepen dat alleen Mart Smeets en Katja Schuurman op het lijstje ontbraken. Fortuyn is natuurlijk van ander kaliber: hij is wel degelijk een serieuze kandidaat. Intern werd hij vooral naar voren geschoven door Van Kooten die hem vanaf het begin al de aangewezen lijsttrekker vond. Ze kennen elkaar al langer. Fortuyn en Van Kooten zijn goede bekenden uit het zakencircuit, dat is geen geheim.

Fortuyn heeft ruim van tevoren via Van Kooten laten weten dat hij de landelijke politiek inging en dat hij dat zou aankondigen in 2Vandaag. De datum stond al van tevoren vast. Hij zou in die uitzending de bekende drie opties noemen, waaronder de mogelijkheid dat hij voor ons zou kiezen. Op verzoek van Fortuyn zelf zijn Willem, Kay en ik die bewuste zaterdag met hem gaan praten om te voorkomen dat hij in de uitzending elementen zou noemen die niet bij onze organisatie pasten.»

Met andere woorden: om Fortuyn binnen boord te trekken, heeft de leiding van LN hem voorafgaand aan de uitzending gesouffleerd? Nagel: «Zo moet je dat niet zien. We hebben hem de gang van zaken bij LN uiteengezet: dat we eerst een programma opstellen en pas daarna de lijsttrekker aanwijzen. We wilden voorkomen dat hij op televisie dingen zou zeggen die de partij in een verkeerd daglicht stellen.» Van der Linde bevestigt deze lezing: «Toen we hoorden dat hij zich wilde opwerpen als kandidaat-lijsttrekker bij ons, hebben we hem thuis bezocht om hem te wijzen op onze verkiezingsprocedure. We hebben niet met hem gesproken over programmapunten of hem verteld wat hij wel en niet op tv moest zeggen.» Van Kooten, over wie inmiddels het gerucht de ronde doet dat hij zou hebben gedreigd zichzelf (en zijn geld) uit LN terug te trekken als Fortuyn geen lijsttrekker werd, laat via zijn secretaresse weten dat hij niet beschikbaar is voor commentaar.

Zowel Nagel als Van der Linde, verantwoordelijk voor de fondsenwerving van LN, ontkent dat het gesprek in huize Fortuyn werd overschaduwd door enig dreigement van Van Kooten. Ook zonder zo'n dreigement valt de houding van een rasstrateeg als Nagel te begrijpen. Leefbaar Nederland wil een machtsfactor in de Nederlandse politiek worden. Het partijbestuur heeft beloofd voltallig op te stappen als de partij geen tien kamerzetels in de wacht sleept. Met Fortuyn als aanvoerder is dat wellicht haalbaar, met hem als tegenstander kan Leefbaar Nederland zijn tien zetels vergeten. Fortuyn is zich bewust van zijn «nuisance value» en speelt het spel keihard: hij brengt zijn eigen programma mee en LN heeft het maar te slikken. Zo loopt de oprichtingsgedachte van LN, een politiek van en voor de burger, het risico al voor de verkiezingen te bezwijken onder machtspolitieke overwegingen. Nagel: «Fortuyn is een lastig heerschap, maar ook een stemmentrekker die je niet tegenover je wilt hebben. Stel je voor dat we straks bij de verkiezingen concurrentie van een lijst-Fortuyn zouden hebben. Je moet er niet aan denken.»