Muren wereldwijd

Van het hekje naar de muur

De Berlijnse Muur heeft vele soortgenoten die nog recht overeind staan.

TOEN DE BERLIJNERS twintig jaar geleden hun hamers lieten ketsen op de gehate Antikapitalistischer Schutzwall kon niemand vermoeden dat er over de hele wereld alleen maar meer muren bij zouden komen. Toch is dat wat er in de afgelopen decennia is gebeurd. Een inventarisatie van muren die nog overeind staan, moet beginnen met een eervolle vermelding voor de beroemdste muur aller tijden: de Chinese. Oorspronkelijk gebouwd tegen ‘wilde ruitervolken’ en aanverwante legendarische bedreigingen en alweer bijna vierhonderd jaar niet meer met geweld genomen. Niet zichtbaar vanuit de ruimte, biechtte China’s eerste astronaut een tijdje geleden op, waarmee hij een staaltje succespropaganda ontkrachtte dat decennialang in Nederlandse schoolboeken heeft gestaan.
De Chinese Muur was getuige van aanzienlijk meer oorlogen dan de kleine neef in Europa, de Muur van Hadrianus.
In de huidige wereld komt de muur tussen de Korea’s qua functie nog het meest in de buurt van de Berlijnse: ook in Noord-Korea zit het eigen volk opgesloten en staan zware straffen op pogingen de grens zuidwaarts over te steken. Dat proberen heeft trouwens weinig zin, want de Koreaanse grens is met afstand de gevaarlijkste ter wereld: ruim een miljoen soldaten liggen hier aan weerszijden van een kilometers brede strook met mijnenvelden, barrières en hekken. Of er daadwerkelijk muren staan, is sporadisch onderwerp van wederzijdse beschuldigingen tussen de Verenigde Staten en China – er muren op nahouden is sinds Berlijn een kwetsbaar pr-onderwerp. Wie Noord-Korea uit wil, doet dat in ieder geval niet over die grens, maar over de Yalu-rivier die de grens met China vormt. Dat hebben zoveel Koreanen gedaan dat China nu een hek aanlegt om ze buiten te houden.
Tussen proletarische kameraden is het nog steeds bijzonder, maar in een wereld met grote inkomensverschillen en grote immigratiestromen is het anti-immigratiehek populair geworden. Het bekendste staat tussen de VS en Mexico. Alleen bij San Diego is het daadwerkelijk een muur; het bekendste stukje scheidt badgasten die van hetzelfde stukje oceaan genieten en er bij laagtij droog omheen kunnen lopen. De muur werd zelf doelwit toen de grondstofprijzen stegen: er zit nogal veel metaal in, en voor de twintig kilometer muur in San Diego zijn metaaldieven nu een groter probleem dan gelukszoekers. Die laatsten kiezen doorgaans voor een voettocht door de woestijn – nog altijd mogelijk sinds plannen van de regering-Bush mislukten voor een hightech, onder stroom staand scheidingshek van ruim drieduizend kilometer lang. Het ruïneren van de Amerikaanse economie bleek een veel effectiever middel tegen de mensenstroom vanuit Mexico: door de economische recessie daalde die tot een kwart, waardoor de illegale immigratie zuidwaarts groter werd dan die in noordelijke richting.

EEN CONTINENT dat goed bedeeld is met anti-immigratiehekken is Afrika. De grootste gelijkenis met het IJzeren Gordijn bieden de exemplaren op het noordwestpuntje, die met belastinggeld worden betaald. Ze dienen om gelukszoekers uit Melilla en Ceuta te houden, Spaanse enclaves in Marokko, en ze worden regelmatig door groepen bestormd met als doel om aan de andere kant op de grond te vallen en asiel aan te vragen. Aan de zuidkant houdt Marokko er een drieduizend kilometer lange oorlogswal op na, een zandmuur die ‘de Berm’ heet, om het gebied af te schermen van rebellenbeweging Polisario.
Zuidelijker heeft het relatief rijke Botswana van zichzelf een soort gated country gemaakt met hekken langs de armere buren Zimbabwe en Namibië – officieel bedoeld om veeziekten buiten te houden. Ook Zuid-Afrika heeft het razor wire uitgerold langs de grens met Zimbabwe, maar vele Zimbabwanen werken zich er dagelijks doorheen. Om de burgeroorlog in Mozambique buiten te houden, legde Zuid-Afrika in de jaren tachtig een indrukwekkend hek aan in het Krugerpark en zette dat onder stroom – met vele doden tot gevolg. Ondanks een akkoord wordt het maar niet neergehaald.
Ook India lijkt een gated country geworden door scheidingshekken met landen die ofwel veel armer zijn, of met wie het land in vijandschap leeft. Een andere gated country is verrassend genoeg Oezbekistan. Het land is niet rijk, maar heeft wel veel grensconflicten, etnisch-religieuze spanningen en smokkelproblemen. Met duizenden kilometers hek tot gevolg in een regio waar ook elders de groeiende drugssmokkel met hekken wordt bestreden.
’s Werelds hekken- en murenrijkste regio is niettemin het Midden-Oosten, met Israël als grootverstrekker. Israël heeft streng beveiligde hekken langs al zijn buitengrenzen, behalve die met Egypte. Israël is bovendien het enige land dat een imposant hek optrok tussen twee van zijn buren: Egypte en Gaza. Dat hek moet smokkel tegengaan én de aanvoer van nieuwe Hamas-leden en sympathisanten van andere groepen. Die gaan sindsdien letterlijk ondergronds.
Andere hekken in de regio staan tussen (olie)rijke Arabische landen en hun olieloze buren en rondom het door terroristen verstoorde vakantieparadijs Sharm-el-Sheikh. Het beruchtste hek van het Midden-Oosten is natuurlijk dat tussen Israël en de Palestijnse gebieden op de Westelijke Jordaanoever. Het ‘veiligheidshek’ is onder meer infaam omdat het in stedelijke gebieden een betonnen muur is tot acht meter hoog, en dat brengt de Berlin-Erlebnis wel heel sterk terug. De bouw wordt door eindeloze vertragingen geteisterd.
Stenen en metalen muren dwars door steden maken valt ook elders in de smaak. In Belfast en Derry staan ze bijvoorbeeld nog steeds en hun rustbrengende eigenschappen waren zo groot dat hun aantal verdubbelde sinds de Berlijnse Muur viel. Het is nu zo rustig aan weerszijden van de Peace Lines dat de Noord-Ieren debatteren over het neerhalen van de muren. Maar juist de directe buren zijn vaak fel tegen sloop.
De ‘Groene Lijn’ in Cyprus is een andere muur met een echt Berlijn-gevoel, omdat het Turkse leger in 1974 de noordzijde van deze bestandslijn tooide met prikkeldraad, wachttorens en muren. In de hoofdstad Nicosia snijdt de muur de oude stad in tweeën, soms met een ‘niemandsland’ van amper drie meter. Sinds 2003 is het oversteken veel makkelijker dan voorheen, maar een oplossing is er nog altijd niet.
De murenhoofdstad van de wereld is ongetwijfeld het Iraakse Bagdad. Niet alleen staan er muren en barrières rond praktisch alles wat aangevallen kan worden – scholen, ziekenhuizen, kazernes –, er zijn ook vele muren verrezen om vijandige religieuze en etnische sekten gescheiden te houden, ontvoeringen tegen te gaan, schootslijnen van sluipschutters te blokkeren en om bomaanslagen te bemoeilijken. En er staan natuurlijk muren rondom de Groene Zone, het semi-veilige centrum van Bagdad. Er zijn muren verrezen rond hele wijken, rond de honderdduizenden inwoners van soennitisch Adhamiya en Azamiya en door het hart van het sjiitische Sadr City. ‘Er is nauwelijks nog een straat in Bagdad zonder een muur, of een goedkoper alternatief zoals prikkeldraad, palmboomstammen, aarden wallen of steenhopen’, aldus een reportage van het Amerikaanse persbureau AP.
Een speciale vermelding verdient het Italiaanse Padua, waar het stadsbestuur in 2006 binnen twee dagen een muur optrok rond de voornamelijk door immigranten bewoonde wijk Via Anelli. Doel was de torenhoge criminaliteit en het vele geweld te bestrijden in de zes grote woonblokken. Dat lukte, maar na wereldwijde woedende reacties werd ‘Padua’s Berlijnse Muur’ binnen een jaar neergehaald.
Bij de speciale vermeldingen mag ook het duizend kilometer lange IJzeren Gordijn niet ontbreken dat Finland nog steeds van Rusland scheidt. Het dient geen enkel nut meer, maar toen Rusland in 1991 weer een land werd, stond het er al.


Om strijdende groepen te scheiden
Bagdad
Belfast
Israël / Palestijnse gebieden
Tegen illegale immigratie
Botswana / Zimbabwe
Zuid-Afrika / Zimbabwe
Melilla en Ceuta / Marokko
Verenigde Staten / Mexico
Brunei / Maleisië
China / Noord-Korea
India / Bangladesh
Zuid-Afrika / Mozambique
Saoedi-Arabië / Jemen
Oezbekistan / Afghanistan
Verenigde Arabische Emiraten / Oman

Tussen vijandige landen
Cyprus / Turks-Cyprus
Noord-Korea / Zuid-Korea
India / Pakistan (vooral in Kasjmir)
Irak / Koeweit
Marokko / Westelijke Sahara (Polisario)
Oezbekistan / Kirgizië
Israël / Zijn buren (behalve Egypte)
Thailand / Maleisië
Cuba / VS (Guantánamo)
Tegen (drugs)smokkel
Iran / Pakistan
Kazachstan / Oezbekistan
Egypte / Gaza (door Israël aangelegd)
India / Birma
Omdat afbreken geld kost
Rusland / Finland