Van knakengraaiers tot ondernemende werknemers

‘Knakengraaiers’, werden ze vorige week genoemd. De kleine aandeelhouders die een half jaar geleden met een van rijkswege verstrekte rijksdaalder korting een paar aandelen KPN kochten, om ze vervolgens bij de eerste koerswinst zo snel mogelijk weer van de hand te doen. Het volkskapitalisme wil hier maar geen wortel schieten. De Nederlanders willen helemaal geen aandelen, hooguit een paar extra centen om de badkamer te verbouwen.

Aan aandelenbezit zijn door ideologen van diverse pluimage in de loop der tijd de prachtigste visioenen verbonden. Werkgevers zien in vermogensvorming een manier om van werknemers kleine ondernemertjes te maken, die niet alleen geinteresseerd zijn in een zo hoog mogelijk CAO-loon, maar ook in een zo hoog mogelijke winst die zich vertaalt in (belastingvrije) koerswinst. ‘Motivatie door participatie’, luidde en luidt het devies ter rechterzijde. Ter linkerzijde ging het altijd om dromen van meer medezeggenschap van werknemers. Als mede-eigenaren kunnen zij immers op aandeelhoudersvergaderingen de koers van het bedrijf meebepalen. Een bekende variant daarvan was de Vermogensaanwasdeling (VAD) van het kabinet-Den Uyl, die erop gericht was de 'overwinsten’ van bedrijven af te romen in de vorm van aandelen voor werknemers. Prettige bijkomstigheid voor alle partijen was dat aldus hoge looneisen konden worden voorkomen.
Onlangs lanceerde Kees Korevaar names de Industriebond FNV de gedachte opnieuw. Hij stelt voor werknemers in plaats van extra loon een paar procent extra aandelen te geven. In een reeks van jaren bouwen zij op die manier een bescheiden kapitaaltje op. Niet om er meer zeggenschap mee te verwerven, maar om ermee voor zichzelf te kunnen beginnen. Het is gewoon het zoveelste banenplan. Industriele bedrijven worden steeds kleiner, zo redeneert Korevaar, terwijl de beroepsbevolking groeit. Conclusie: er zijn meer bedrijven nodig om iedereen aan het werk te houden.
Hij bevindt zich met die gedachte in goed gezelschap. Niet alleen KNOV en NCOV, de belangenbehartigers van de kleine ondernemers, zien toekomst in de 'ondernemende werknemer’, ook het regeerakkoord spreekt over het bevorderen van het kleine ondernemerschap als een goede mogelijkheid om meer mensen aan het werk te krijgen. Een extra belastingaftrek en het afschaffen van allerlei beperkende voorwaarden voor startende ondernemers worden in het vooruitzicht gesteld. PvdA- kamerlid en -econoom Rik van der Ploeg roept al tijden dat hier een enorme kans voor economische groei en werkgelegenheid ligt. En ook Willem Vermeend stak nooit onder stoelen of banken dat zijn spaarloonregeling werknemers de kans biedt voor zichzelf te beginnen. Mooi meegenomen blijft natuurlijk ook dat het sparen de looneisen dempt.
Is het een slecht idee? Natuurlijk niet. In de praktijk gebeurt het ook al. Bedrijven als Shell slanken hun onderzoeksafdelingen af onder meer door mensen die dat willen een leuk bedrag mee te geven om voor zichzelf te beginnen. Wat nu een fraaie vorm van outplacement is, kan best op wat grotere schaal worden geprobeerd. Maar zou het als banenplan echt zoden aan de dijk zetten? Of zouden al die knakengraaiers toch de voorkeur geven aan een nieuwe badkamer?